Śnieg (Orhan Pamuk)

Akcja powieści rozgrywa się w latach 90 tureckiego miasta Kars (tureckie słowo „kars” po polsku znaczy „śnieg”) położonego blisko granic z Armenią, Iranem i Gruzją. Czytając książkę miałem wrażenie, że cofnąłem się do lat 60 jakiegoś kilkunastotysięcznego miasteczka w Polsce. Oczywiście różnice kulturowe są znaczące, a podziały ideologiczne wśród mieszkańców porównywalne tylko z czasami europejskich początków reformacji.

Książka zostanie we mnie na zawsze. O Turcji wiem niewiele, a tym bardziej nie rozumiem kultury, obyczajów, co jedzą i jak mieszkają. Po przeczytaniu jednej książki chcę dowiedzieć się więcej o kraju, dla każdego kto nigdy nie był Turkiem, trudnym do zrozumienia.

W mieście zasypanym i odciętym przez 3 dni śniegiem Turcy, Kurdowie, muzułmanie, socjaliści … , przyjmują ze spokojem,  jak spodziewany kataklizm pogodowy, przewrót wojskowy, tortury i permanentną inwigilację każdego obywatela przez służby specjalne. O wszystkim jednak nie decydują poglądy ale emocje danej chwili. Jak można stracić miłość, przyjaciół i życie? Wystarczy być sobą!

Mężczyźni przesiadują w cayhane (tradycyjne herbaciarnie), piją raki (tradycyjny turecki napój alkoholowy) i każdy jest poetą, ma wizję świata, za którą gotów jest poświęcić całe swoje życie. Kobiety są piękne i mądre. Walczą o prawo do zasłaniania włosów (czarczaf), inne walczą o prawo do ich odsłaniania. Każda z tych decyzji jest często wyborem między życiem a śmiercią.

Narratorem powieści jest sam autor, Orhan Pamuk, podany w niej z imienia i nazwiska. Przedstawia siebie jako przyjaciela głównego bohatera -Ka. Chce zrozumieć jego wybory i tą książką zostawić go w pamięci takim jakim był naprawdę. Dlaczego  relacje między ludźmi są tak skomplikowane? Studium psychologiczne postaci książki jest bardzo prawdziwe. Prosty język jakim napisane jest to dzieło przypomina sprawozdanie z obserwacji jakiegoś wydarzenia. Trzy dni  głównej akcji jest, w tym przypadku, najważniejszymi trzema dniami w życiu wielu z bohaterów tej książki.

Po przeczytaniu książki będziemy wiedzieli  dlaczego mieszkańcy Karsu mają do pisarza żal (w książce autor przewidział to i odpowiedział na ich zarzuty), a nasza wyobraźnia powiększy się o świat, którego samemu  raczej się nie wymyśli. „Śnieg” jest literaturą najwyższych lotów, dla mnie bardzo prawdziwą, taką co zostaje na długo w naszej pamięci i pobudza wyobraźnię do tworzenia różnych scenariuszy tej samej historii.

Bohaterowie powieści:

Ka, Ipek, Kadife, Necip, Fazil, Suna, Serdar, Turgut, Muhtar, Granatowy,

Prawiek i inne czasy (Olga Tokarczuk)

Czytając tę książkę przenikamy do świata wsi, którego już nie ma. Dla jej bohaterów ten świat wydawał się trwać od wieków i miał trwać kolejne wieki, ale nim odeszli on przeminął. Analiza tej powieści nie jest łatwa, a na pewno wymaga dłuższej recenzji, takiej jak ta poniżej. Od siebie dodam tylko, że doceniam trud i umiejętności pisarskie autorki jakie wymagało napisanie tej powieści. Wiem też, że nie każdy to doceni. Nie jest to bowiem literatura dla tych co czytają powierzchownie, bez refleksji.  Dla mnie ujęcie czasu akcji w jednym miejscu, od narodzin do śmierci, wyzwoliło po jej przeczytaniu wiele refleksji. Istotne jest tutaj stwierdzenie „po przeczytaniu”.

Jarosław Klejnocki
20 października 2008
Recenzja książki: Olga Tokarczuk, „Prawiek i inne czasy”
W środku mitu
'Prawiek i inne czasy” jest książką przełomową w literackiej karierze Olgi Tokarczuk. To właśnie dzięki niej odniosła artystyczny i komercyjny sukces.
„Prawiek” jest powieścią niezwykłą i stanowi bardzo ciekawy projekt artystyczny. To z jednej strony saga, nawiązująca do najlepszych tradycji tego gatunku, opowiadająca o dziejach dwóch rodzin – Boskich i Niebieskich – zamieszkujących fikcyjną wieś Prawiek, położoną gdzieś w Kieleckiem. Akcja książki rozpoczyna się u wrót I wojny światowej, a doprowadzona zostaje aż do lat 80. XX w. i opisuje perypetie trzech pokoleń. Ale jest to także powieść-rzeka, gdyż portretuje też świat jako taki, wprowadza liczne wątki poboczne – w tym refleksyjne, magiczne, historyczne, filozoficzne – i zaludnia karty opowieści innymi licznymi bohaterami, których zagmatwane często losy składają się na swoiste puzzle rzeczywistości i zbiorowy portret polskiej prowincji w minionym stuleciu.

Tokarczuk nie snuje swych historii z punktu widzenia wielkich przemian, procesów historycznych, cywilizacyjnych czy politycznych. Przyjmuje perspektywę jednostkową – jej książka jest przede wszystkim opowieścią (wyraźnie zresztą noszącą stygmat feminizmu) o konkretnych osobach i w tym właśnie przejawia się siła i moc przekonywania jej narracji. Dzieje poszczególnych ludzi (a zwłaszcza kobiet!), ich uwikłania i pokrętne drogi życiowe wydają się przy tym zaskakująco prawdziwe i – co najważniejsze – autentyczne, a dzięki temu zyskują akceptację czytelnika.

Innym walorem „Prawieku” jest całościowe założenie opowieści. Tytułowy Prawiek jest co prawda prowincjonalną wsią, ale także metaforą świata. Niczym Reymontowskie Lipce stanowi przestrzeń zamkniętą, w której dzieje się wszystko: historia wkracza brutalnie, polityka weń ingeruje, zachodzą społeczne i kulturowe przemiany, ale główny nurt zdarzeń rozgrywa się w hermetycznym kręgu lokalnej społeczności pełnej tyleż typowych, co oryginalnych indywidualności ludzkich.

Tokarczuk portretuje polską prowincję inaczej niż inni polscy pisarze zajmujący się tą tematyką. Nie uprawia satyry jak Redliński (jako autor „Konopielki”), nie kultywuje nostalgii jak Myśliwski (jako autor „Kamienia na kamieniu”), nie fascynuje ją upadek tradycyjnej chłopskiej kultury i społeczne dramaty człowieka jak Kawalca (jako autora „Tańczącego jastrzębia”). Jej wieś jest tyleż realistyczna, co magiczna. Jej opowieść – tyleż psychologiczna, co symboliczna. W pewnym sensie artystyczna wizja Tokarczuk przypomina w „Prawieku” dzieła romantyków: stanowi pomieszanie realizmu i fantastyki, racjonalnego opisu i magii, jest opowieścią zakorzenioną w historii, a jednocześnie pełną fantazmatów.

Można ją, oczywiście, czytać jako historię polskiej wsi w burzliwym wieku wojen i politycznych przemian. Można ją także czytać jako przypowieść o skomplikowanych ludzkich losach. Jako powieść psychologiczną i metaforyczną jednocześnie.

Kluczem do zrozumienia „Prawieku” jest jednak mit. „Od kiedy pamiętam, chciałam napisać książkę taką jak ta. Stworzyć i opisać świat. Jest to historia świata, który jak wszystko, co żywe, rodzi się, rozwija i umiera” – powiada o „Prawieku” Tokarczuk. Mit bowiem stanowi uniwersalny wzorzec ludzkiego losu. Każda wielka powieść sięga do mitów – twierdzi pisarka – to znaczy do skarbnicy uniwersaliów. I taki jest też właśnie „Prawiek”.

Bardziej wyrafinowany czytelnik odnajdzie więc w tej książce buddyjską refleksję nad ludzkim i zwierzęcym cierpieniem, sentymentalno-romantyczny stosunek do natury, jungowską reinterpretację hiobowego cierpienia jako metaforę ludzkiego istnienia, dialog pomiędzy pascalowską i oświeceniową, racjonalną koncepcją postrzegania Boga, wreszcie pesymistyczną – gnostycką – wizję świata.

Ale nade wszystko jest to zapierająca dech w piersiach opowieść o ludzkim życiu i zmaganiu się z samym sobą, okolicznościami, moralnymi i religijnymi normami, historią. Opowieść pełna czułości dla świata, mimo jego okrucieństwa, i dla żyjących nań ludzi, którzy za wszelką cenę chcą, z rozmaitym skutkiem, nadać sens własnej egzystencji.

Uratuj mnie (Guillaume Musso)

Romans. Nie romansidło, chociaż zdania mogą być podzielone. Dużo dialogów. Ponad 300 stron, które czyta się szybko i przyjemnie. Zakochana Juliette wysiada z samolotu, który chwilę po starcie ulega katastrofie. Giną wszyscy pasażerowie. Ona też miała umrzeć. Co teraz?

Lubię literaturę przesiąkniętą metafizyką, w której życie bohatera po śmierci się nie kończy, ale u Musso nie znajdziemy nic oryginalnego. „Nie załatwione sprawy” sprowadzają zmarłych do świata żywych, a zasada determinizmu ograniczająca się tutaj do tego, że „śmierci nie można oszukać” są w literaturze i filmie „wałkowane” do znudzenia od wielu lat.  Pisarz tworząc postaci nadał im nie tylko wygląd, ale również rys charakterologiczny będący w zgodzie z podręcznikową wiedzą z dziedziny psychologii. Kiedy dodamy do tego realne miejsce akcji – Nowy Jork, które zwięźle, ale realistycznie przedstawia dzielnice Bronks, Manhattan i Brooklyn, otrzymujemy przyjemną powieść prawie dla każdego. Może być ona łatwo adoptowana jako scenariusz  filmu jakich nakręcono wiele. Jest w niej wszystko co pobudzi naszą wyobraźnię. Wzajemnie przeplatają się w niej wątki miłosne, sensacyjne, metafizyczne i filozoficzne.  Mimo to styl pisarski Musso sprawia, że trudno jest się pogubić.

Nie jestem miłośnikiem literatury, w której głównym motywem jest miłość. Mimo to  kilka książek, wśród nich „Uratuj mnie”, czytało się wyjątkowo dobrze. Recenzje i streszczenia tej książki, przekonały mnie do jej przeczytania jednak zachwyty uważam za przesadzone, chyba że były pisane przez i skierowane do miłośników tego typu literatury – romansu.

Główne postaci: Grace Costello, Juliette Beaumont, Sam Galloway, Mark Rutelli, Jodie Costello, ShakePowell