Historia

Pasłęk w okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466)

Artykuł z serwisu

W dniu 7 lutego 1454 roku komtur elbląski (w latach 1441 – 1454 i 1467) Henryk VI Reuss von Plauen wrócił z Wiednia do Prus, lecz zamek w Elblągu był już oblegany przez elbląskich mieszczan. W związku z tym udał się następnego dnia do Pasłęka. Dwa dni później również zamek pasłęcki był oblegany przez oddziały związkowe z Elbląga i Olsztyna, a także przez samych pasłęczan. Gdy po upadku zamku elbląskiego (12 lutego) z Elbląga nadeszły posiłki, Plauen poddał zamek. W dniu 17 lutego wraz z załogą wyruszył w kierunku Malborka. Do końca wojny miasto i zamek pozostawały w rękach strony polsko-związkowej. Od 1457 roku Pasłęk i okoliczne wsie zostały oddane przez związkowców czeskim dowódcom oddziałów zaciężnych z prawem ściągania dochodów zamiast żołdu. W latach 1458-1459 faktyczne rządy w mieście (burmistrzem był wówczas Jan Landsberg) sprawowali dowódcy oddziałów zaciężnych. We wrześniu 1459 czescy i polscy zaciężni zawarli rozejm z Krzyżakami. Król Polski (w latach 1447–1492) Kazimierz Jagiellończyk powierzył dowództwo nad siłami zbrojnymi w Prusach marszałkowi nadwornemu Piotrowi Duninowi (*ok. 1415, †1484). W 1461 roku Dunin wysłał część załogi zamku pasłęckiego do obrony Fromborka i do oblężenia Braniewa.

Pasłęk w okresie wojny trzynastoletniej (1454-1466) — Wojewodowie chełmiński i elbląski oraz burmistrzowie i rajcy toruńscy i elbląscy ręczą 15 kwietnia 1454 roku, że biskupi ziem pruskich złożą swe zobowiązania na piśmie wobec króla Kazimierza IV Jagiellończyka i Korony Polskiej (fot. https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojna_trzynastoletnia)

Jesienią 1463 roku grupa mieszczan pasłęckich podjęła próbę przekazania miasta Zakonowi. Według relacji Jana Długosza (*1415, †1480) wpuszczono Krzyżaków pod dowództwem von Plauena do miasta. Nie udało im się jednak opanować zamku, a także jednej z bram. W nocy nadciągnęła pod Pasłęk odsiecz na czele z Piotrem Duninem. Wówczas Plauen, zanim opuścił miasto, podpalił je w kilku miejscach. Wojska Dunina weszły do miasta i ugasiły pożary. Główni sprawcy wpuszczenia Krzyżaków do miasta zostali ukarani śmiercią. Nieco inaczej przedstawia te wydarzenia sekretarz rady gdańskiej Jan Lindau, który np. podaje, że wieczorem na wojska Plauena uderzyła załoga zamkowa, podpalając miasto, które doszczętnie spłonęło. W dniu 19 października 1466 roku w traktacie toruńskim zaznaczono, że Pasłęk pozostanie w krzyżackiej części Prus i ma być zwrócony Zakonowi do 24 czerwca 1467 roku. Wielki mistrz (w latach 1450-1467) Ludwig von Erlichshausen przyrzekł, że nie będzie stosował represji wobec jego mieszkańców oraz, że nie naruszy ich praw i przywilejów. Jednak dopiero po rokowaniach, które zakończyły się 28 listopada 1467 roku krzyżacka załoga ustąpiła ze Sztumu, a polscy zaciężni przekazali Zakonowi zamek pasłęcki. Zmiany terytorialne były znaczne. Stolicę państwa zakonnego przeniesiono do Królewca, a siedzibę komturii elbląskiej do Pasłęka. „Pierwszy” komtur elbląski w Pasłęku Henryk Reuss von Plauen zastąpił zmarłego w 1467 roku Ludwika von Erlichhausena [zob. też].

Źródło:
W. Długokęcki, Dzieje miasta Pasłęka w latach 1297-1454, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.255-266.
W. Długokęcki, Pasłęk jako ośrodek administracyjny i gospodarczy zakonu krzyżackiego, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.267-272.
W. Długokęcki, Dzieje polityczne Pasłęka w okresie Związku Pruskiego i wojny trzynastoletniej, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.273-278.
J. Włodarski, Dzieje Pasłęka w okresie nowożytnym, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.300-347.
J. Powierski, Dzieje ziemi pasłęckiej do schyłku XIII w. roz. 15, 25, 29, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.148-154, 196-197, 214-220.
J. Salm, Z problematyki rozwoju przestrzennego Pasłęka, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.234,243.
B. Jähnig, Część III. Wykazy urzędów. Dostojnicy i urzędnicy zakonu krzyżackiego w Prusach, [w:] Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2013, s.326.

F.R. Barran, Städte-Atlas Ostpreussen, 3.durchgesenene und aktualisierte Auflage 1994,Verlag Gerhard Rautenberg – Leer, s.138, ISBN 3-7921-0374-5 [grafika].

https://pl.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

https://de.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

http://www.territorial.de [dostęp:17.11.2017]

http://www.jüdische-gemeinden.de [dostęp:18.03.2018]

Pasłęk w latach 1466-1525

Artykuł z serwisu

W latach 1466-1499 Pasłęk był siedzibą samodzielnych komturów, a później prokuratorów podlegających wyższym urzędnikom w Królewcu. Na początku XVI w. był Pasłęk (zapewne przez nadgraniczne położenie) „siedzibą” band rozbójniczych wspieranych przez Zakon. Dokonywały one rozbojów na pograniczu Prus Królewskich i Krzyżackich oraz na Warmii. Szczególnie groźne były bandy braci Grzegorza i Szymona Maternów, Bernharda Lichtenwalda i Hildebranda Börnwalda. Kilkakrotnie w relacjach wskazywano Pasłęk jako „gniazdo rozbójnicze”. Na ograniczenie aktywności band rozbójniczych miał wpływ wybuch zarazy w Pasłęku w 1512 roku i w związku z tym wydane zarządzenia ograniczające ruch ludności.
Miasto i zamek odegrały szczególną rolę podczas wojny polsko-krzyżackiej (tzw. wojna rycerska) w 1519-1521 roku. Wielki mistrz (w latach 1511 – 1525) lbrecht Hohenzollern po raz pierwszy przybył do Pasłęka w grudniu 1512 roku, gdy wracał z Saksonii do Królewca. Położenie miasta i fortyfikacje zamku wywarły na nim wrażenie. Wiedział, że uderzenie z kierunku Pasłęka na Elbląg i Braniewo umożliwi mu odcięcie Warmii od Prus Królewskich i scali prawie dwie trzecie terytorium byłego państwa krzyżackiego. Dowiedział się też o złym nastawieniu pasłęczan do Elbląga. Po tej wizycie Mateusz von Dieben (zarządca zamku) i rajcy miejscy rozpoczęli formalną wojnę (ein länger Papierkrieg – papierowa wojna) dyplomatyczną z Elblągiem. Zarzucano elblążanom m.in., że porywają ludzi z terytorium Zakonu, prowadzono też spory terytorialne (o mienie szpitala elblaskiego i tamy na jez. Druzno). W 1517 roku w.m. Albrecht przebywał w Pasłęku ponad 6 tygodni. Tu wojsko krzyżackie (od 2 lat) przechodziło intensywne szkolenie. Kapitan Filip Greussing przeprowadzał prowokacyjne manewry nad granicą, kilkakrotnie podchodząc aż pod sam Elbląg. Kronikarz Szymon Grunau (*ok. 1470, †między 1530-37) podaje, że miasto i zamek zostały dobrze zaopatrzone w broń palną i zapasy wojenne, ponieważ wielki mistrz stąd planował uderzyć na Elbląg.

Po wypowiedzeniu wojny (11 grudnia 1519) Zakonowi przez stronę polską, Albrecht rozpoczął realizację swojego planu. W nocy z 31 grudnia 1519 roku, na 1 stycznia 1520 roku, Krzyżacy zajęli podstępnie Braniewo. Wojska polskie wkroczyły na Górne Prusy (Oberland – Pogórze) i zajęły 7 miast i 3 zamki. Wkrótce też podeszły pod Pasłęk, który jednak był dobrze przygotowany do obrony, z załogą liczącą ponad 500 ludzi. Dnia 8 stycznia 1520 roku dowódca z Pasłęka Dytrych von Schlieben wespół z dowódcą krzyżackim z Braniewa Fryderykiem von Heydeckiem dokonali łupieżczego wypadu na wsie elbląskie. W dniu 17 stycznia doszło pod Pasłękiem do spotkania dwóch wrogich armii. Dowódcą ze strony polskiej był hetman wielki koronny (w latach 1515–1526) Mikołaj Firlej, a siłami krzyżackimi dowodził sam w.m. Albrecht. Pierwsze ich zbrojne starcie skończyło się niepomyślnie dla Albrechta, który 19 stycznia wycofał się do Braniewa. Zdołał jednak zabezpieczyć Pasłęk w żywność i zbrojnych. Oprócz sił Firleja pod Pasłekiem znajdowały się oddziały podkomorzego pomorskiego Achacego Cemy (właśc. Zehmen, *1485, †1565), i rajcy elbląskiego Michała Brackwagena. Z powodu trudności (ostra zima, kłopoty aprowizacyjne, brak ciężkiej artylerii, brak pieniędzy na żołd) oblężenie Pasłęka przeciągnęło się ąż do 29 kwietnia 1520 roku, kiedy to załoga krzyżacka poddała miasto i zamek. Władze polskie powierzyły Pasłęk Achacemu Cemie, który zaczął pełnić funkcję starosty *[7].

Po 4 latach Pasłęk był w posiadaniu Prus Książęcych, świeckiego księstwa byłego wielkiego mistrza, teraz księcia Albrechta Hohenzollerna.

*[7]Pierwszym starostą był od 13.06.1525 r. Jan von Schwertwitz. Książę Albrecht w zamian za pożyczone pieniądze (3700 talarów/ 7%) wydzierżawił Cemie Pasłęk (1561-1578/79).

Źródło:
W. Długokęcki, Dzieje miasta Pasłęka w latach 1297-1454, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.255-266.
W. Długokęcki, Pasłęk jako ośrodek administracyjny i gospodarczy zakonu krzyżackiego, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.267-272.
W. Długokęcki, Dzieje polityczne Pasłęka w okresie Związku Pruskiego i wojny trzynastoletniej, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.273-278.
J. Włodarski, Dzieje Pasłęka w okresie nowożytnym, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.300-347.
J. Powierski, Dzieje ziemi pasłęckiej do schyłku XIII w. roz. 15, 25, 29, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.148-154, 196-197, 214-220.
J. Salm, Z problematyki rozwoju przestrzennego Pasłęka, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.234,243.
B. Jähnig, Część III. Wykazy urzędów. Dostojnicy i urzędnicy zakonu krzyżackiego w Prusach, [w:] Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2013, s.326.

F.R. Barran, Städte-Atlas Ostpreussen, 3.durchgesenene und aktualisierte Auflage 1994,Verlag Gerhard Rautenberg – Leer, s.138, ISBN 3-7921-0374-5 [grafika].
https://pl.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]
https://de.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]
http://www.territorial.de [dostęp:17.11.2017]
http://www.jüdische-gemeinden.de [dostęp:18.03.2018]

Życie religijne w Pasłęku do roku 1945

Artykuł z serwisu

W dokumencie lokacyjnym z 1297 roku znalazły się informacje o plebanie, kościele i uposażeniu parafii.

Obejmowało ono 4 łany wolne od czynszu ( tzw. Pfarrhufen na wschód od miasta, obecnie Popowe Włóki), meszne (podatek przysługujący proboszczowi za odprawianie mszy w kościele) w wysokości jednej miarki żyta i jednej miarki owsa oraz dwór w mieście koło cmentarza. Informacje źródłowe o średniowiecznej parafii ograniczają się tylko do imion proboszczów. Pierwszym znanym był Jan (kanonik warmiński) występujący w latach 1308-1320. Następnym znanym był Jan Bando *[9], który proboszczem był miedzy 1345 a 1360 rokiem. W latach 1395-1398 proboszczem był Bartłomiej Boruschow *[10]. Jego następcą był Jan Winkeler *[11] – nie wiadomo w jakich to było latach. W 1428 roku proboszczem był Henryk Sasslein (In arbitus magister i in medicinis licentiatus), a w 1438 roku godność tę objął Aleksy Pflug. Kiedy ten zmarł parafię nadano w 1453 roku Krzysztofowi Wolffowi. W 1454 roku proboszczem został Konrad.
Przy parafii pasłęckiej istniała prawdopodobnie szkoła. Do 1466 roku kilkunastu pasłęczan udało się za granicę na studia uniwersyteckie. Na początku XV wieku w Pasłęku znajdował się przytułek miejski przy kościele św. Jerzego.

W czasie wojny polsko-krzyżackiej (tzw. „wojny rycerskiej”) w latach 1519-1521, zniszczone zostały dwa pasłęckie kościoły: św. Jerzego i kościół szpitalny św. Ducha. Ocalał tylko kościół parafialny pw. św. Bartłomieja.

Po sekularyzacji państwa zakonnego Pasłęk znalazł się w granicach luterańskich Prus Książęcych.

Kościół protestancki na tym terenie oparł się na starym katolickim podziale administracyjnym.

W 1543 roku w Pasłęku wybuchł pożar, w którym spalił się częściowo kościół św. Bartłomieja (spalił się dach na wieży i kościele, wypaliły się drzwi, okna, krzesła i ławy). Zniszczone przez pożar dzwony, które runęły z wieży, kazał były wielki mistrz, książę Albrecht von Hohenzollern (*1490, †1568) na własny koszt przetopić w słynnej gdańskiej firmie giserskiej Gerdta Benningka i kilka lat później zostały zawieszone. Wieża nie została odbudowana, lecz tylko zabezpieczona, ale dwa dzwony przetrwały do drugiego pożaru wieży w 1922 roku. Kościół odbudowany w latach 1543-1546 przetrwał nienaruszony do 1751 roku, kiedy przystąpiono do przebudowy wnętrza. Kolejny remont przeprowadzono dopiero po pożarze w 1922 roku.
W drugiej połowie lat 80. XVI w. przystąpiono do odbudowy kościoła cmentarnego pw.św. Jerzego. Prace zakończono 12 maja 1592 roku. Do 1775 roku nie przeprowadzano w nim żadnych większych remontów.

W Pasłęku przebywał biskup pomezański (w latach 1523-1525) Erhard Queiss (*1490, †1529) – jeden z filarów kościoła luterańskiego w Prusach. Według jego testamentu Piotr Hoffmann był pierwszym ewangelickim księdzem w Pasłęku. Na zaproszenie księcia Albrechta w 1549 roku przyjechali do Pasłęka dr Jerzy Sabinus i Jan Luter. Od 1587 roku zanika podział na biskupstwa i odtąd kościoły protestanckie Prus Górnych należały do konsystorza *[12] pomezańskiego (siedziba w Saalfeld / Zalewo), który w 1751 roku połączył się z sambijskim tworząc jeden konsystorz dla Prus Wschodnich i Zachodnich z siedzibą w Królewcu.
W drugiej połowie XVII wieku pojawili się w mieście wyznawcy kalwinizmu, dla których we wschodnim skrzydle zamku w 1697 roku urządzono kościół. Świątynia ta przetrwała do 1808 roku.

W 1633 roku w Pasłęku wykonano wyrok śmierci przez spalenie na stosie. Rektor miejscowej szkoły łacińskiej, magister i wikary protestancki – w jednej osobie – Klemens Klein doniósł władzom miejskim, że niejaka Fryda skumała się z diabłem. Po krótkim dochodzeniu sąd wydał wyrok i 3 marca 1633 roku ową Frydę spalono na stosie.

Większość pasłęckich statutów cechowych i brackich nakazywała każdemu bratu i siostrze oraz służbie razem uczestniczyć w nabożeństwach niedzielnych i świątecznych.

W czasie nabożeństwa zakazane było pod karą „na ciele” lub więzienia przesiadywanie w domu, karczmie lub gospodzie, a co za tym idzie zakazywano handlu, wyszynku czy jakiejkolwiek innej pracy. Stosowano też kary pieniężne lub w naturaliach na rzecz cechu lub kościoła.

Żydzi w Pasłęku pojawili się pod koniec XVII wieku, ale mogli tutaj pozostawać tylko na krótko, wyłącznie w celach handlowych.

macewy — Płyty nagrobne cmentarza żydowskiego w Pasłęku

Dopiero w 1812 roku uzyskali oni prawo osiedlania się w mieście na stałe. Już w 1817 roku na północy miasta powstał cmentarz żydowski – kirkut. Do dziś zachowały się jego pozostałości z około 20 nagrobkami – macewami. Około 1835 roku gmina żydowska zaadaptowała jeden z posiadanych drewnianych domów na synagogę. Był on używany do 1878 roku, kiedy zbudowano nową murowaną synagogę. Fasadę budynku zdobił posąg Mojżesza trzymającego tablice prawa. Synagoga została podpalona podczas tzw. „Nocy Kryształowej” w listopadzie 1938 roku – chociaż od lat nie była używana. W 1895 roku tutejsi Żydzi założyli własną szkołę, do której uczęszczało 26 dzieci. Tutejsi Żydzi zajmowali się w większości handlem. Niektórzy zrobili nawet znaczne majątki. Na przykład rodzina Aris zdominowała lokalny handel zbożem, a później handel futrami i tekstyliami. W dniu 28 listopada 1898 roku w Pasłęku urodziła się żydowska malarka, popularna w latach 1927–1933, Lotte Laserstein (zm. 21.01. 1993). Jej ojciec Hugo Laserstein był aptekarzem, matka Meta nauczycielką gry na fortepianie i malarką porcelany.

W latach 1870-1880 społeczność żydowska w Pasłęku osiągnęła szczytowe 180 osób. W kolejnych latach liczba ta spadała, gdyż przenosili się oni do większych miast, np. Elbląga i Królewca. W 1933 roku w Pasłęku mieszkało już tylko 41 Żydów, a na początku II wojny światowej w całym powiecie pasłęckim żyło jedynie 8 osób pochodzenia żydowskiego.
(www.jüdische-gemeinden.de)

Przypisy:

*[9]Magister. W źródłach pojawia się w 1335 r. jako in legibus (licencjat), później był notariuszem, prokuratorem Zakonu w procesie warszawskim (1339) i proboszczem w Dzierzgoniu (1341). W 1360 roku w Malborku, w obecności w.m. Winrycha von Kniprode, występuje jako sędzia w sporze majątkowym między cystersami oliwskimi a kilkoma rycerzami ziemi puckiej. (Źródło: W. Długokęcki, op. cit., s.265.)

*[10]Człowiek gruntownie wykształcony, z tytułem doktora medycyny. Później objął parafię staromiejską w Elblągu i został dziekanem kapituły warmińskiej. Był też lekarzem wielkich mistrzów i pełnił funkcje dyplomatyczne. (Źródło: W. Długokęcki, op. cit., s.265.)

*[11]Kanonik warmiński, magister, „profesor świętej teologii”. Był on współfundatorem wikariatu przy kościele pw. Trzech Króli w Nowym Mięście Elblągu (1420) i współzałożycielem działającego tam bractwa maryjnego. (Źródło: W. Długokęcki, op. cit., s.265.)

*[12]Konsystorz to najwyższa władza administracyjno-sądowa w Kościołach protestanckich.

Źródło:

W. Długokęcki, Dzieje miasta Pasłęka w latach 1297-1454, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.255-266.
W. Długokęcki, Pasłęk jako ośrodek administracyjny i gospodarczy zakonu krzyżackiego, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.267-272.
W. Długokęcki, Dzieje polityczne Pasłęka w okresie Związku Pruskiego i wojny trzynastoletniej, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.273-278.
J. Włodarski, Dzieje Pasłęka w okresie nowożytnym, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.300-347.
J. Powierski, Dzieje ziemi pasłęckiej do schyłku XIII w. roz. 15, 25, 29, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.148-154, 196-197, 214-220.
J. Salm, Z problematyki rozwoju przestrzennego Pasłęka, [w:] Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997, red. Józef Włodarski, Pasłęk 1997, s.234,243.
B. Jähnig, Część III. Wykazy urzędów. Dostojnicy i urzędnicy zakonu krzyżackiego w Prusach, [w:] Zakon krzyżacki w Prusach i Inflantach, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2013, s.326.

F.R. Barran, Städte-Atlas Ostpreussen, 3.durchgesenene und aktualisierte Auflage 1994,Verlag Gerhard Rautenberg – Leer, s.138, ISBN 3-7921-0374-5 [grafika].

https://pl.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

https://de.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

http://www.territorial.de [dostęp:17.11.2017]

Pasłęk w latach 1525-1659

Artykuł z serwisu

Traktat krakowski (10.04.1525 r.) był niewątpliwie „kamieniem milowym” w historii Prus. W otoczeniu Albrechta zwyciężyli zwolennicy reformacji i podjęto decyzję o sekularyzacji państwa zakonnego. Książę Albrecht przystąpił do budowy nowej administracji Prus Książęcych. W wyniku nowych podziałów w Pasłęku powstało starostwo. Siedzibą pierwszych starostów był tzw. „dom książęcy”, ponieważ zamek był w ruinie. Szacunki dokonane w 1530 roku wykazały zły stan finansów miasta, które były skutkiem strat poniesionych w wyniku wojny 1519-1521. Na przykład z 30 zagrodników, którzy płacili 20 grzywien czynszu rocznie, przy życiu pozostało zaledwie 3, a i ci byli w tak skrajnej nędzy, że nie mogli płacić żadnego czynszu. Wielu rzemieślników, nie znajdując środków do życia w mieście opuszczało je. W całym okręgu pasłęckim było spalonych około 50 wsi, z których wiele już nigdy nie odbudowano.

Miasto i zamek w Pasłęku odegrały ważną rolę w wojnie polsko-szwedzkiej w latach 1626-1629. Pasłęk znalazł się na osi ruchów głównych sił obu stron. Po wylądowaniu w Piławie wojska króla Szwecji (w latach 1611–1632) Gustawa II Adolfa ruszyły wzdłuż Zalewu Wiślanego na Gdańsk, zajmując po drodze Braniewo, Tolkmicko, Frombork, Elbląg, Malbork, Tczew, Gniew, Puck i Hel. Pasłęk pozostał na tyłach szwedzkich obsadzony przez polską załogę, która w 1627 roku opusciła miasto i połączyła się z siłami głównymi. w dniu 27 lipca Gustaw Adolf przybył pod Pasłęk, gdzie oczekiwał na powitanie go przez władze miejskie. Do miasta wysłał wcześniej pułkownika-lejtnanta Hansena von Rotha, by powiadomił radę miejską, że ma ona przygotować dla jego armii zaopatrzenie i kwatery. Burmistrz Bartłomiej Stangwald nie chciał witać obcego władcy osobiście, więc wysłał swojego zastępcę. Obrażony tym król wkroczył do miasta jako zwycięzca, a nowo wybudowany zamek i miasto zostały obsadzone przez żołnierzy szwedzkich. Szwedzi rabowali wszystko co się dało. Wówczas władze miejskie zdecydowały się na wysłanie poselstwa do Gustawa Adolfa. W skład poselstwa wchodzili rajcy Jerzy Wittenberg, Paweł Care i pisarz miejski Jerzy Feuter. Król szwedzki wysłuchał skarg i wydał surowe zakazy plądrowania mieszkań, a wokół kościoła, ratusza, młyna i innych budynków i urządzeń użyteczności publicznej wystawiono straże. Po 11 dniach pobytu i otrzymaniu 8000 talarów kontrybucji i 5681 talarów „odstępnego” Szwedzi opuścili Pasłęk – było to w dniu 7 sierpnia 1627 roku. Sytuację wykorzystał elektor brandenburski Jerzy Wilhelm, który wprowadził do miasta i zamku swoją załogę (624 jeźdźców i 350 muszkieterów pod rozkazami pułkowników Jana Streiffa i Ericha Soopela). Jednak 29 października Szwedzi ponownie wkroczyli do Pasłęka gwałcąc i rabując. Następnego dnia przybył do miasta Gustaw Adolf. Po trzydniowym pobycie na zamku udał się do Elbląga. Na pasłęckim zamku pozostała blisko 1000-osobowa załoga szwedzka. Miasto i okolice zostały spustoszone. Po roku pod Pasłęk powróciła polska załoga. Jednak po nieudanym szturmie żołnierze polscy, wycofując się spalili należącą do miasta Nową Wieś i splądrowali Krasin. W dniu 26 września 1629 roku w Altmarku (Stary Targ) zawarto 6-letni rozejm.

Od 12 do 24 stycznia 1635 roku trwały w Pasłęku przygotowania do pokojowych rokowań polsko-szwedzkich. Na miejsce rokowań wybrano kościół pw. św. Bartłomieja. W wyznaczonym terminie 24 stycznia 1635 roku (około południa) przybyli do Pasłęka z Elbląga posłowie szwedzcy. Pierwsze spotkanie było poświęcone sprawom formalnym. Drugie posiedzenie wyznaczono na 2 lutego i omawiano na nim sprawy drugorzędne. Trzecie miało miejsce dopiero 30 lipca, co zirytowało delegację polską, która oświadczyła, że nie będzie więcej marnować czasu i opuściła Pasłęk, udając się do Krakowa. Dalsze rokowania toczyły się już w Sztumskiej Wsi, gdzie 12 września 1635 roku zawarto rozejm na 26 lat.

W 1655 roku król szwedzki (w latach 1654-1660) Karol X Gustaw złamał rozejm. W grudniu tegoż roku Pasłęk był już zajęty przez wojska szwedzkie. W dniu 31 grudnia 1655 roku do Karola Gustawa, który przebywał na zamku pasłęckim, przybył polski zdrajca książę Bogusław Radziwiłł, prowadząc ze sobą 600 konnych. Dopiero po zawarciu traktatu królewieckiego (17.01.1656), kiedy elektor Fryderyk Wilhelm stał się lennikiem i sprzymierzeńcem Karola X Gustawa, wojska szwedzkie opuściły Pasłęk.
W końcu 1657 roku Fryderyk Wilhelm, za cenę zwolnienia z przysięgi lennej i faktycznej suwerenności (był to wielki błąd króla Jana II Kazimierza Wazy) w Prusach Książęcych przeszedł ponownie na stronę polską. W dniu 27 marca 1659 roku około 5000 żołnierzy szwedzkich przystąpiło do oblężenia Pasłęka. Miasto i zamek były obsadzone doborowymi regimentami brandenburskimi. Aby mieć dobre pole ostrzału zdecydowano się na spalenie południowego przedmieścia. W obronie uczestniczyli też mieszkańcy. Mimo odcięcia dostaw żywności i wody, oraz przewagi liczebnej Szwedów, odparto oblężenie. Pasłęk i okolica poniosły poważne straty.

Od 1641 roku w Pasłęku wprowadzono podatek akcyzowy na niektóre wyroby i produkty rolne. W związku z tym przy każdej bramie ustanowiono poborców akcyzy (Torschreiber). Opłaty pobierano także na mostach i drogach. Poborcy byli dobrze wynagradzani, pobierali podatek zarówno na rzecz państwa i miasta i dopiero z chwilą ustanowienia powiatu (1818 r.) ustanowiono jednolity pobór akcyzy, która za kilka lat została zniesiona. Do 1620 roku obowiązywało w Pasłęku prawo starochełmińskie. W roku tym komisarze książęcy (podczas wizytacji) nakazali radzie miejskiej, ławie i gminie opracowanie nowego wilkierza *[8] miasta Pasłęka. Wilkierz zawierał regulacje dotyczące sądu miejskiego i obywatelstwa. Na przykład każdy mieszczanin, który przyjmował obywatelstwo miejskie, musiał udowodnić metryką, że jest pochodzenia niemieckiego, gdyż inaczej nie mógł osiedlić się w mieście i prowadzić działalności gospodarczej. Wilkierz pasłęcki normował też sprawę korzystania z określonych miar, np. łokieć miał zróżnicowaną długość w różnych miastach pruskich i zaistniała potrzeba unormowania tej jednostki. Wilkierz regulował też sferę życia obyczajowego, np. zabraniał urządzania wesel dla więcej jak 30 gości. Regulował zasady dystrybucji słynnego pasłęckiego piwa, zabraniał hazardu, były w nim artykuły dotyczące broni czy też przepisy przeciwpożarowe. Regulował wszystkie aspekty życia codziennego w mieście.

*[8]Jeden z najstarszych wilkierzy Pasłęka pochodzi z 1582 r. Został on odnowiony w 1608 r.

F.R. Barran, Städte-Atlas Ostpreussen, 3.durchgesenene und aktualisierte Auflage 1994,Verlag Gerhard Rautenberg – Leer, s.138, ISBN 3-7921-0374-5 [grafika].

https://pl.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

https://de.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

http://www.territorial.de [dostęp:17.11.2017]

http://www.jüdische-gemeinden.de [dostęp:18.03.2018]

Pasłęk w latach 1758-1777

Artykuł z serwisu

W połowie stycznia 1758 roku wojska rosyjskie pod dowództwem generała Wilhelma Fermora (*1702, †1771) wkroczyły do Prus Książęcych. Nie napotkały oporu ponieważ Fryderyk II (*1712, †1786) wycofał wszystkich żołnierzy na Pomorze Zachodnie. Pasłęk (podobnie jak pozostałe miasta pruskie), został zajęty przez Rosjan w lutym 1758 roku. Wkrótce ogłoszono ukaz (z 31 grudnia 1757 r., zniesiony przez carycę Elżbietę II 26 lipca 1762 r.) carycy Elżbiety I (*1709, †1762), oznajmiający, że Prusy Książęce są prowincją rosyjską. Mieszkańcy księstwa złożyli hołd nowemu suzerenowi. Na zamku i w domach mieszczańskich rozlokowali się Rosjanie. Ciężar utrzymania garnizonu rosyjskiego spadł na miasto. Nałożono na Prusy Górne kontrybucję – Pasłęk miał zapłacić w pierwszej racie 7700 talarów, co stanowiło prawie 30% ogólnej sumy (25824) kontrybucyjnej nałożonej na 7 miast.
Podczas rosyjskich rządów pasłęczanie byli zmuszeni świętować rosyjskie święta państwowe i zwycięstwa Rosjan. W dniu 25 stycznia 1762 roku z rozkazu ówczesnego gubernatora Nikity Panina (*1718, †1783) pasłęczanie w kościele św. Bartłomieja złożyli hołd nowemu carowi Piotrowi III (*1728, †1762). Po zawieszeniu broni, kiedy wojna siedmioletnia dobiegła końca, wojska rosyjskie opuściły Prusy Książęce. Do Królewca powrócił rząd krajowy.
W XVII i XVIII w. Rada miasta Pasłęka składała się z 10 osób, chociaż były ingerencje władz wyższych w wybory burmistrzów. Stan rady miejskiej w 1779 roku i jej uposażenie przedstawia poniższa tabela.

Szczególną pozycję w pasłęckim aparacie wymiaru sprawiedliwości miał kat (Henker), zaliczany do sług miejskich. Funkcja ta istniała w Pasłęku od czasów krzyżackich. Wymagano od niego dobrej znajomości rzemiosła. Musiał dobrze znać anatomię człowieka, by móc skutecznie łamać, przypalać, rozrywać i ćwiartować. Kat winien był niemal rytualnie za jednym zamachem zadać śmiertelny cios swej ofierze. Z upływem czasu katom przybywało obowiązków, np. zbieranie padliny z ulic, pól i lasów – do tych czynności wykorzystywał pomocników (Henkersknecht). Kat w Pasłęku miał pensję dwa razy większą od burmistrza i liczne dodatkowe dochody. Żył jednak na marginesie społeczeństwa i wszelkie bliższe z nim kontakty przynosiły ujmę na honorze. Mistrz zobowiązany był do przykładnego życia rodzinnego i pobożności. W kościele św. Bartłomieja miał oddzielne miejsce. Pasłęckie władze wymagały by kat był żonaty. Bywały przypadki, że panny z mieszczańskich rodzin odmawiały mu ręki. Dlatego (wg legendy) kat posiadał specjalny przywilej: jeśli ten zaproponował ożenek nawet największej przestępczyni skazanej na karę śmierci, to darowano jej karę, jeśli przyjęła taką propozycję. W XVII wieku w Pasłęku urzędowało 6 katów. Byli to mistrzowie: Bandirt Reyne (1613-1629), Jan Möller (1629-1649), Ludwik Matern (1649-1669), Jakub Krüger (1669-1689?), Konrad Stoff (1689?-1726). W XVIII wieku zawód katowski stracił na znaczeniu. W XIX wieku rzemiosło to w Pasłęku przejęła rodzina Schessmerów (1804 r. – Schessmer Marcin). Około 1850 roku rzemiosło to przeżywa swój upadek.

F.R. Barran, Städte-Atlas Ostpreussen, 3.durchgesenene und aktualisierte Auflage 1994,Verlag Gerhard Rautenberg – Leer, s.138, ISBN 3-7921-0374-5 [grafika].

https://pl.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

https://de.wikipedia.org/wiki [dostęp:17.11.2017]

http://www.territorial.de [dostęp:17.11.2017]

Zamek krzyżacki w Pasłęku

Artykuł z serwisu

Zamek krzyżacki w Pasłęku (hus Paslok, castrum Paslok) wzmiankowany był po raz pierwszy w 1267 roku, a następnie w latach 1285, 1297, 1308 i 1310. Później nazwa miasta przeszła także na zamek i w 1317 roku nazywano go „husz Holland”. Początkowo był z pewnością budowlą drewniano- ziemną, otoczoną fosą. Przed połową XIV w. wzniesiono tutaj zamek murowany. Była to podpiwniczona jednopiętrowa budowla, do której w 1466 roku dobudowano dwa skrzydła (od wschodu i od zachodu). Na parterze mieściły się pomieszczenia gospodarcze, kuchnia i stajnie. Na piętrze mieściły się pomieszczenia urzędników zakonnych, kwatery dla gości, oraz kaplica. Natomiast w części piwnicznej przechowywano trunki i miód. Zamek posiadał przynajmniej jedną wieżę, która pełniła funkcję zbrojowni. Na zameku znajdowały się też: spiżarnia (fleischsuller), piekarnia (backhuwsz), browar (bruwhuwsz), spichlerz (kornhuwsz), dwór winny (weinhoff), pralnia (waschhof). Część tych pomieszczeń znajdowała się na zamku, inne na przedzamczu i tzw. woli zamkowej *[6]. Do zamku można było dotrzeć tylko przez miasto, z którym stanowiły całość obronną.

Do 1318 roku nie wzmiankowano żadnego urzędnika zakonnego związanego na stałe z tym zamkiem. Dlatego nie można określić jego funkcji w strukturze administracyjnej państwa krzyżackiego do tego czasu. Od 1318 roku był on siedzibą wicekomtura tzw. Komtura zamkowego (Hauskomtur) komturstwa elbląskiego. Później na zamku urzędowali (z wyjątkiem 1327 r.) prokuratorzy krzyżaccy. Od 1357 roku ponownie był siedzibą komtura zamkowego, obok którego przebywali tutaj też inni bracia zakonni: piwniczny (Kellermeister) i mistrz młyński (Mühlmeister). Okręg zarządzany przez komtura zamkowego obejmował dwa komornictwa: w Pasłęku i Burdajnach. Był on zobowiązany dostarczać corocznie na zamek elbląski 3 beczki masła, beczkę miodu i przyprawy.

Zaraz po bitwie grunwaldzkiej (15 lipca 1410) zamek zajęli uciekinierzy (poddani Zakonu) z pola bitwy. Najpierw go złupili, a następnie oddali bez walki Władysławowi Jagielle. Było to prawdopodobnie 22 lipca 1410 roku. Jagiełło nadał miasto i zamek ksieciu litewskiemu Witoldowi. Po wycofaniu się wojsk polsko-litewskich z Prus Pasłęk wrócił pod panowanie krzyżackie.

Na przełomie XV i XVI w. Rada miejska Pasłęka na polecenie władz Zakonu przystąpiła do rozbudowy i umocnienia fortyfikacji miejskich i wzmocnienia obronności zamku pasłęckiego. Wówczas wybudowano piętrowe skrzydło od strony południowej, na parterze którego znajdowała się piękna sala kolumnowa – pełniąca funkcję reprezentacyjnej sali rycerskiej. Tej przebudowy wymagała ranga siedziby komtura.

Podczas wojny polsko-krzyżackiej w latach 1519-1521 Pasłęk był oblegany i zdobyty (29.04.1520) przez wojska polskie. Po wojnie Elbląg, przy czynnym poparciu Gdańska, wystąpił do króla z prośbą dotyczącą zniszczenia zamku w Pasłęku. Zygmunt I nakazał zniszczyć zamek do fundamentów. Elblążanie i gdańszczanie przysłali do Pasłęka kilkaset ludzi (ok.300?) z kilofami, łopatami i siekierami. Wyburzyli oni okalające zamek mury i tym gruzem zawalili fosy.Wprawdzie zamek nie został całkowicie rozebrany, jednak był splądrowany i doprowadzono go do ruiny.

W 1645 roku na zamku pasłęckim przebywała wdowa po Gustawie Adolfie, Maria Eleonora z Hohenzollernów, którą zaprosił książę pruski Fryderyk Wilhelm (*1620, †1688). Pod koniec grudnia 1655 roku na zamku przebywał król szwedzki Karol X Gustaw, skąd miał dowodzić operacją okrążenia Królewca.

*[6]Teren należący bezpośrednio do Zakonu. Obejmował obszar między palisadami, od fosy zamkowej w kierunku południowym i zachodnim, w stronę cmentarza i zasiedlonych działek mieszczańskich. W ciągu XIV w. powstała tu wieś zagrodnicza. Pierwsza księga czynszów komturstwa elbląskiego z początku XV w. wymienia tutaj 26 zagrodników. Większość z nich (17 osób) płaciła czynsz w wysokości 1 wiadrunka, pozostali zaś od 2 do 17 i 1/2 skojca. Na tym osiedlu mieszkali kowal, siodlarz i chmielarz. W księdze tej odnotowano dwa sady, z których płacono czynsz w wysokości 3 wiadrunków. W 1440 r. wzmiankowany był tutaj młyn zbożowy (Tobenmole).

Komturzy pasłęccy

Henryk Reuß von Plauen, także przezmarski, 1466 – 19 II 1467
Konrad von Lichtenhain, 11 VI 1467 – 14 VII 1473
Filip von Angelach, 14 VII 1473 – 25 XII 1484
Konrad von Lichtenhain, 26 V 1485 – 24 IV 1488
Emmeryk von Drahe, 25 VII 1489 – 4 V 1492
Szymon von Drahe, 17 VII 1492 – 18 VII 1499

Wilhelm von Schaumberg, wójt, 11 II 1500 – 19 IV 1503

Eberhart Doherr (Thorer), 1503 – ?

Jerzy Truchseß, wójt, 7 I 1505 – 7 VII 1506

Michał von Drahe, namiestnik, 3 II 1514 – 25 II 1515

Maciej von Dieben, namiestnik, 20 III 1515 – 16 X 1516

Bernhart von Kastelalter, prokurator, 3 XI 1516 – 14 XII 1517

Steffen von Herbilstat, prokurator, 7 VI 1518 przed †14 X 1521

(wg B. Jähnig, op. cit., s.326)

Opracował Wiesław Kaliszuk

Gotyckie detale architektoniczne kościoła św. Bartłomieja

Miejsce i czas budowy kościoła (Prusy, początek XIV wieku) to okres tzw. gotyku ceglanego (niem. Backsteingotik) – w szerokim znaczeniu określa się tym pojęciem dzieła architektury gotyckiej, gdzie cegła stanowi podstawowy materiał budulcowy.

Styl gotycki powstawał w połowie XII wieku, niemal jednocześnie w Anglii i Francji, ale, mówiąc precyzyjniej, powstał on na terenach działania zakonów benedyktynów i cystersów i nie był etapem rozwoju którejkolwiek kultury regionalnej (a tym bardziej narodowej, bo pojęcie narodów wtedy nie istniało), ale paneuropejskiej kultury chrześcijańskiej.
Na pozór gotyk przejął wiele cech stylu romańskiego, ale nie był on wynikiem prostego rozwoju architektury romańskiej, ponieważ zmienił zasadę konstrukcji budowli, zastępując ścianę podporą punktową (filarem) i zwalniając miejsce dla okien wpuszczających do wnętrza budowli światło. W gotyku budowle odznaczały się dużą lekkością w stosunku do budowli romańskich. Miały one wiele okien, wypełnianych zazwyczaj witrażami, strzeliste wieże, bogato zdobione portale.Kościoły zyskały na wysokości. W lekkich, ażurowych ścianach pojawiły się ogromne okna. Wypełniały one wnętrza świątyń wielobarwnym światłem. Polichromie, którymi dekorowano ściany kościołów zapoznawały wiernych z opowieściami biblijnymi lub dziejami świętych. W górnych partiach okien umieszczano kamienną plecionkę – maswerk. Ciężaru stropu i sklepień nie dźwigały ściany, lecz – przez wymurowane z kamienia (rzadziej z cegły) żebra – był on przenoszony na przypory. Mury budowli zdobiono wypalanymi na ciemno cegłami, które układano w geometryczne wzory (cegła zenderówka). Kościół św. Bartłomieja, przed remontem z roku 1751 roku posiadał prawdopodobnie masywne filary ceglane w kształcie ośmiokątnym (tak jak w katedrze św. Mikołaja w Elblągu). Zastąpieniem ich drewnianymi kolumnami toskańskimi przeniosło znaczny ciężar dachu na ściany boczne, które teraz wymagały dobudowania przypór.

Zachowane gotyckie detale kościoła św. Bartłomieja.

Ściana wieży z gotyckimi detalami i śladem po dawnym wejściu na wieżę.

Gotyckie wieże mają zwykle plan kwadratowy, czasami ośmiokątny. Po pożarze kościoła z roku 1543 hełm wieży uzyskał charakter barokowy, jednak po kolejnym pożarze w roku 1922 przywrócono jej wygląd gotycki (regotyzacja).

Grubość ścian wieży wynosi 2,8 m (prezbiterium ma 1,5m, w nawach bocznych 1,3m)

FRYZ – element wystroju architektonicznego w postaci poziomego pasa o rozmaitych motywach dekoracyjnych. W gotyku dominują motywy roślinne i figuralne. W kościele św. Bartłomieja fryzy w postaci białych, poziomych pasów umieszczono na wieży kościelnej.

Wieloliść – np. trójliść, czteroliść

Ostrołuk, maswerk, witraż, blenda,zenderówka

Zendrówka – cegła ceramiczna wypalona do granicy zeszklenia. Jej powierzchnie są błyszczące i ciemniejsze niż cegły zwykłej, zwanej wiśniówką. Stosowana do budowy fundamentów i mocno obciążonych filarów. W okresie gotyku stosowana często w celach dekoracyjnych do tworzenia geometrycznych wzorów urozmaicających powierzchnie ceglanych ścian.

Maswerk – geometryczny wzór odkuty z kamienia, używany do wypełnienia górnej części okna, rozety

Ostrołuk – w większości okien, blend, w portalu widać ostrołuk. Jest to łuk, którego szczyt powstał z przecięcia się dwóch fragmentów okręgu.

Blenda – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych (dekoracyjnych), zwykle otynkowana i malowana na biało lub wzorzyście. Często jest błędnie rozpoznawana jako zamurowany, istniejący wcześniej otwór. Faktem jest, że blendy pod dużymi oknami z witrażami w kościele św. Bartłomieja powstały w wyniku zamurowania istniejących tam wcześniej okien.

Rozeta (różyczka) – duży okrągły otwór okienny wypełniony dekoracją: maswerkiem i witrażem, występujący w architekturze kościelnej, zwykle w fasadzie nad głównym portalem.

Portal – ozdobne obramowanie drzwi wejściowych. W kościołach z cegły, takich jak św. Bartłomieja w Pasłęku, są mniej ozdobne od tych budowanych z kamienia.

Wimperga – dekoracyjne, ażurowe wykończenie w kształcie trójkąta, wieńczące szczyt portalu albo okna

Przypora: element pionowy, usytuowany przy ścianie zewnętrznej lub za nią, który pozwala przenosić obciążenia ze sklepienia oraz wzmacniać ścianę. Zadaniem przypory jest wzmocnienie ściany budynku lub muru oraz przenoszenie ciężaru sklepień na podłoże. Przypora stanowi podstawowy element konstrukcji filarowo-skarpowej charakterystycznej dla architektury gotyku.

W kościele św. Bartłomieja przypory zostały dobudowane w trakcie remontu po remoncie w 1751 roku. Wynikało to z konieczności przeniesienia ciężaru dachu z kolumn na ściany, gdyż ceglane kolumny zastąpiono słabszymi – drewnianymi.

Opracował Roman Cichocki

Na podstawie: wikipedia.pl, serwis http://www.historiasztuki.com.pl

Symbolika kościoła św. Bartłomieja

Wchodząc do kościoła, zwiedzający mogą poznać historie związane z budowlą, architekturą i/lub jego symbolikę. Ta ostatnia nie wymaga przewodnika gdyż jest uniwersalna. Poznając symbole kościoła św. Bartłomieja w Pasłęka z łatwością odnajdziemy je również w innych kościołach.

Podział kościoła

W kościele św. Bartłomieja parafii św. Józefa w Pasłęku prezbiterium oddzielone jest od nawy, od dołu stopniem, a u góry łukiem tęczowym (z łukiem triumfalnym). Znajdują się w nim dwa ołtarze: zabytkowy, rzeźbiony, w którym umieszczono tabernakulum oraz w postaci stołu ofiarnego, na którym w trakcie mszy świętej sprawowana jest eucharystia. Kaplica mariacka poświęcona jest świętemu Józefowi, oblubieńcowi Najświętszej Marii Panny, który jest patronem parafii. Kościół był wielokrotnie przebudowywany, a ponadto przez kilkaset lat należał do kościoła ewangelickiego. Wpłynęło to jego wystrój i utratę wielu detali architektonicznych związanych z symboliką religijną.

Uświęcenie kościoła podkreśla krzyż wieńczący iglicę na wieży kościelnej. Dekonsekracja budynku polega na usunięciu z niego krzyży. Główną część kościoła, prowadzącą od wejścia do prezbiterium , stanowi nawa. W większych kościoła nawa jest dzielona na główną, lewą (często jest to nawa północna) i prawą (południowa). Prezbiterium, miejsce gdzie duchowni sprawują mszę świętą, zwykle oddzielone jest od nawy stopniem i/lub łukiem tęczowym. Na ołtarzu umieszczone jest tabernakulum (szafka), które jest najświętszym miejscem w kościele tzw. Święte Świętych. Święcące nad nim czerwone światło (tzw. wieczne światło symbolizujące nieustanną obecność Boga) oznacza, że znajdują się w nim sakramenty: chleb i wino, które zostały pobłogosławione. Tabernakulum nie jest oddzielone od wiernych tak jak było to w Świątyni Jerozolimskiej, gdzie dostęp mieli tylko arcykapłani. To połączenie przestrzeni należącej do Boga i przestrzeni należącej do ludzi stanowi ważny aspekt chrześcijańskiego nauczania, który ilustruje Ewangelia wg. św. Mateusza. W niej czytamy, że kiedy Jezus umarł rozdarła się zasłona Przybytku. Jeden z wniosków, jaki wyciągnięto z tego faktu, był taki, że śmierć Jezusa zniosła trwający od grzechu pierworodnego rozłam między Bogiem a człowiekiem. Typowymi elementami wyposażenia kościoła są: ołtarz (stół i/lub nastawowy), ambona (wprowadzono je w XIV wieku, najczęściej zdobione są postaciami czterech ewangelistów), pulpit z Biblią (praktycznie zastąpił ambonę, z której głoszono kazania), chrzcielnica, stalle, empora (balkon dla chóru).

Szczególnie ważnym symbolem chrześcijaństwa jest krzyż. Przybiera on rozmaite znaczenia, w zależności od jego przedstawienia. Wyróżnić można: krzyż łaciński, kotwicowy, krucyfiks (z zawieszonym ciałem Jezusa). Przybiera on też różne formy: celtycki, wielkanocny, papieski, św. Antoniego, triumfalny (stojący na globie, umieszczany często na wieżach kościelnych). Stałym elementem kościołów są Stacje Męki Pańskiej. Dawniej bywało ich nawet 31, ale współcześnie jest ich 14.

Orientacja kościoła

Kościół św. Bartłomieja zbudowany na osi wschód-zachód

Kościół św. Bartłomieja zbudowano na osi wschód (prezbiterium) – zachód (kruchta). Dodatkowe wejścia dla wiernych znajdowały się od strony południowej. O freskach wewnątrz kościoła wiadomo tylko tyle, że były. Widoczne polichromie zostały namalowane na przełomie lat 1958-1959. Nie wiemy też nic na temat przykościelnego cmentarza. Wiadomo natomiast o istnieniu kilkudziesięciu trumien pod posadzką kościoła, do których wejście zostało zamurowane w trakcie remontu w latach 70-ych XX wieku przez proboszcza ks. kanonika Mariana Maćkowiaka.

Kościoły niemal powszechnie orientowano, czyli stawiano, na osi wschód-zachód, z prezbiterium na wschodzie (stąd „orientacja”, od łacińskiego słowa oriens – wschód). Na wschód, twarzą w kierunku wschodzącego słońca, kierowano się podczas modlitwy i sprawowaniu kultu długo przed chrześcijaństwem. Biblia zawiera wzmianki o Bogu przychodzącym ze wschodu (np. „I oto chwała Boga Izraela przyszła ze wschodu…”, Księga Ezechiela 43.2). Orientacja kościoła, drzwi od zachodu a prezbiterium po wschodniej stronie, jest wyłącznie kwestią zwyczaju i nie obowiązują w tej sprawie formalne postanowienia. Przedstawienia na południowej ścianie najczęściej wyrażają nadzieję, a na zachodniej ponurą i groźną wizję Sądu Ostatecznego. W południowej ścianie budowano dodatkowe wejścia dla wiernych. Po tej też stronie chowano zmarłych . Po stronie północnej chowano tych których uważano za szczególnie grzesznych. Wchodząc do kościoła od strony wschodniej przyjmowano za punkt odniesienia prawą i lewą rękę. Lewa była zła (łac. sinistra oznacza „lewa, szkodliwa, nieżyczliwa, niepomyślna, feralna, wroga”).

Jeśli stojący kościół swoim usytuowaniem odbiega od otaczającej go architektury np. nie stoi prostopadle do ulicy, to należy upewnić się co do jego orientacji, która być może jako czynnik decydujący obrała ww. zasadę orientacji wschód-zachód.

Kolumny

W kościele św. Bartłomieja obecne kolumny postawiono w trakcie remontu po pożarze jaki miał miejsce w 1543 roku. Wykonane są w porządku toskańskim, co jest zgodne z symboliką stawiania tego typu kolumn w kościołach poświęconych świętym mężczyznom. W tym przypadku świętemu Bartłomiejowi. Natomiast w ołtarzach bocznych widać kolumny w porządku korynckim (w lewej nawie poświęcony Najświętszej Marii Pannie) i porządku jońskim (poświęconemu 1000-leciu chrztu Polski; „Polska jest rodzaju żeńskiego”). Ołtarz główny, poświęcony Pasji Jezusa Chrystusa, zgodnie z symboliką ma kolumny nawiązujące do porządku korynckiego (najbardziej ozdobnego).

Rys. z serwisu http://historiasztukii.blogspot.com/2013/04/porzadek-toskanski-i-kompozytowy.html. Kliknij aby powiększyć.

Kolumny kierują wzrok ku górze (niebu). W różnych okresach budowano kolumny w różnych stylach. Szczególne znaczenie symboliczne przypisywano kolumnom, wywodzącym się z tradycji greckiej i rzymskiej. Klasyczna architektura grecka znała trzy style (porządki): dorycki, joński i koryncki. Różnice szczególnie łatwo rozpoznać po głowicach, czyli kapitelach. Rzymianie przejęli porządki greckie i dodali do nich własne. Proste i przysadziste kolumny doryckie kojarzono z ciałem mężczyzny (prężność, witalność i siłą), a smuklejsze kolumny jońskie kojarzono z kobietą, nauką i mądrością. Porządek koryncki uważany za najpiękniejszy stosowano w świątyniach / ołtarzach pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny lub Jezusa Chrystusa. Również widać to w ołtarzach w zależności od jego wezwania. Wprowadzony przez Rzymian porządek toskański przyjęty został od Etrusków, a wykształcił się z porządku doryckiego. Jest to porządek smuklejszy od pierwszych proporcji najmasywniejszego porządku greckiego. Trzon ma zazwyczaj powierzchnię gładką bez kanelowania. Cechy charakterystyczne: kolumny miały gładkie trzony (w porządku doryckim pokryte były żłobieniami) pod kolumnami wprowadzono bazy (w porządku doryckim kolumny stały bezpośrednio na stylobacie).

Symbole Jezusa Chrystusa

W górnych częściach witraży okien ścian północnej i południowej kościoła św. Bartłomieja, w tzw. maswerkach zobrazowano niektóre symbole Jezusa Chrystusa.

H. Alfa i Omega to pierwsza i ostatnia litera alfabetu greckiego. Α i Ω symbolizują początek i koniec wszystkiego, nieskończoną i wieczną naturę Boga Chrystusa jako Stwórcy. W Apokalipsie św. Jana 1,8, Bóg mówi:”Jam jest Alfa i Omega, mówi Pan Bóg, Który jest, Który Był i Który przychodzi, Wszechmogący.” W ostatnim rozdziae Apokalipsy Jezus odnosi te same słowa do siebie: „Jam Alfa i Omega, Pierwszy i Ostatni, Początek i Koniec” (Apokalipsa św. Jana 22,13). Krzyż w witrażu dodatkowo przypomina cierpiącym prześladowania, że wszystko jest w Bogu i do niego należą pierwsze i ostatnie słowo.

Na zdjęciach brakuje jednego witrażu w maswerku (okno nad emporą, czyli tylny balkon nad wejściem do kościoła), który przedstawia „oko w trójkącie”. Jest to symbol wszechwiedzącej Trójcy Świętej.

A. Pelikan wg bestiariuszy (starożytne i średniowieczne księgi, w których opisy zwierząt wzbogacano o legendy), by wykarmić pisklęta rozdzierał dziobem własną pierś. Według innej wersji, mógł przywrócić martwe pisklęta do życia, skrapiając je własną krwią. Widziano w tym analogię z ofiarą Jezusa.

B. Najświętsze Serce Jezusa z krzyżem łacińskim i krzyżem kotwicowym. Serce uwidacznia cielesną naturę Jezusa i zawsze jest symbolem miłości i męstwa. Do upowszechnienia kultu Najświętszego Serca Jezusa przyczyniła się św. Małgorzata Maria Alacoque (1648-90), zakonnica w klasztorze wizytek we Francji. W 1675 Jezus ukazał się jej ze słowami: „Oto serce, które ukochało ludzi”. Krzyż łaciński to pusty krzyż. Oznacza narzędzie tortur, które zostało przezwyciężone. Jest on obrazem wszechmocy Boga i nadziei człowieka. Krzyż kotwicowy jest symbolem bezpieczeństwa i nadziei i życia wiecznego. Często tym znakiem oznaczano wczesne nagrobki chrześcijańskie.

C. Statek na wzburzonych flach z masztem w kształcie krzyża symbolizuje Kościół. Dodatkowo na żaglu widnieje łaciński napis ECCLESIA, który po polsku tłumaczymy na wyraz KOŚCIÓŁ. Litera P wpisana w X – X i P to dwie pierwsze litery zapisanego po grecku słowa Chrystus (Χριστός – Khristós). Czytany również jako PaX – pokój.

D. Ryba pojawia się wśród znaków używanych przez chrześcijan jeszcze wcześniej niż znak krzyża. Greckie słowo „ryba” – ichthys, można czytać jako akronim słów ΙΗΣΟΥΣ (Iēsoûs) ΧΡΙΣΤΟΣ (Christós) ΘΕΟΥ (Theoû) ΥΙΟΣ (Hyiós) ΣΩΤΗΡ (Sōtér) – Jezus Chrystus Syn Boga Zbawiciel. Dwie ryby, obok pięciu chlebów (dokładnie tak jak na witrażu w kościele św. Bartłomieja), symbolizują cudowne nakarmienie pięciu tysięcy pięcioma bochenkami chleba i dwiema rybami.

E. Baranek Boży (Agnus Dei). Pierwszym, który nazwał Jezusa Barankiem Bożym był św. Jan Chrzciciel, który powiedział: „Oto Branek Boży, który gładzi grzechy świata” (Ew. wg. św. Jana 1,29). Określenie to jest podane w wielu miejscach Nowego Testamentu. Baranka wyobrażającego Jezusa można poznać po nimbie krzyżowym. Baranek przedstawiony w maswerku kościoła św. Bartłomieja jest Barankiem Apokaliptycznym z wizji św. Jana. Święty ujrzał baranka i księgę z siedmioma pieczęciami. Drzewce ze sztandarem oznacza triumf ofiary Jezusa.

F. Krzyż i cierniowa korona. Korona cierniowa jest symbolem męki Pańskiej, poświęcenia się Jezusa dla ludzi i wyśmiewania się z Jezusa jako króla. Pusty krzyż (łaciński) oznacza zwycięstwo nad cierpieniem.

G. Eucharystia (chleb i wino) symbolem ciała i krwi Chrystusa – ofiary jaką złożył za grzechy świata. Podczas mszy św. – eucharystii, chleb i wino ulegają przemianie w ciało i krew Chrystusa, które staje się posiłkiem, do którego są zapraszani wszyscy wierni.

Kruchta

W 1635 roku w kościele św. Bartłomieja prowadzone były polsko-szwedzkie rozmowy pokojowe, które nie przyniosły żadnego rezultatu. Piętnaście lat później na rokowaniach w kościele spotkali się król szwedzki Karol X Gustaw oraz elektor Pruski Fryderyk Wilhelm. Obecnie w kruchcie znajduje się m.in. zabytkowa, ośmiokątna chrzcielnica pełniąca obecnie rolę kropielnicy.

Fragment ambony pokazujący plan ośmioboku

Kruchta, czyli kościelny przedsionek był miejscem, w którym załatwiano sprawy świeckie. Zapewne, ustalenia zawierane w kościele (podpisywane w kruchcie), w obecności Boga, miały zawsze, w przypadku ich niedotrzymania, moc obarczoną grzechem śmiertelnym. Współcześnie przed ślubem duchowny wychodzi do kruchty do narzeczonych, by potwierdzili zamiar zawarcia małżeństwa. Dopiero później, przy ołtarzu udziela im sakramentu.

Przy wejściu w kościele znajduje się kamienna lub metalowa misa z wodą święconą (kropielnica). Wchodzący do kościoła zanurzają w niej palce i czynią znak krzyża. Zwyczaj ten wywodzi się z żydowskiej tradycji rytualnego obmywania rąk i twarzy, a niekiedy także stóp. Dawniej przy wejściach budowano fontanny. Kropielnica wyraża pragnienie czystości i służy symbolicznemu oczyszczeniu przed wejściem do kościoła. Często jest ona w kształcie ośmioboku (liczba 8), który jest symbolem Jezusa, łączącego w sobie Boga (symbol: koło) i człowieka, niebo i ziemię (liczba 4, kwadrat). Ośmiobok stanowi formę pośrednią między kołem (Bóg) i kwadratem (ziemia). Ta idea połączenia nieba i ziemi tkwi za ośmiobocznym kształtem chrzcielnic i kazalnic. W obrzędzie chrztu niebo i ziemia łączą się, a ksiądz wygłaszający kazanie z ambony przekazuje wiernym Słowo Boże.

Litery i słowa

W kościele św. Bartłomieja można odnaleźć symbole w postaci liter, słów: Α i Ω (witraż, polichromia na sklepieniu), FIAT (kaplica św. Józefa), IHS (polichromia sklepienia), INRI (tabliczka na krzyżu)

Α i Ω – symbolizuje początek i koniec wszystkiego, a tym samym nieskończoną i wieczną naturę Boga.

FIAT – Anioł objawia się Józefowi i mówi: „Józefie, synu Dawida, nie bój się wziąć do siebie Maryi, twej Małżonki; albowiem z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło”. Wtedy następuje FIAT Józefa, czyli zgoda, pełna akceptacja tego co ma nastąpić z woli Bożej. FIAT Najświętszej Marii Panny: „niech mi się stanie według twego słowa!” (Łk 1,38). Jest w Nowym Testamencie również FIAT Jezusa w Ogrodzie Oliwnym: „Ojcze, jeśli chcesz, zabierz ode Mnie ten kielich! Jednak nie moja wola, lecz Twoja niech się stanie!”

IHS i IHC – monogram będący symbolem Jezusa Chrystusa w formie akronimu (pierwsza, druga i ostatnia litera) greckiego imienia Jezusa: ΙΗΣΟΥΣ (Ἰησοῦς) (czyt. Iesu:s).

INRI – (łac. Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum) – napis umieszczany na krucyfiksach, oznaczający skrót łacińskich słów IESVS NAZARENVS REX IVDÆORVM (Jezus Nazarejczyk Król Żydów). Według Ewangelii św. Jana (J 19,19-22) tekst ten w jęz. hebrajskim, łacińskim i greckim umieszczono na krzyżu, nad głową Jezusa w celu wyjaśnienia powodu, dla którego Piłat skazał go według rzymskiego prawa na śmierć.

Kaplica mariacka

Kaplica św. Józefa w kościele św. Bartłomieja

W dużych kościołach, budowanych przed reformacją, znajdowała się mała kaplica poświęcona Marii Pannie. Kaplice mariackie użytkowano jako miejsca nabożeństw dla mniejszej grupy wiernych.

Czy w kościele zbudowanym w grodzie Holland (dziś: Pasłęk) przez Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie mogłoby zabraknąć takiej kaplicy?

Lichtarze i świece

Chrzcielnica i paschał przy ołtarzu w lewej nawie

Znaczenie symboliczne świec: światło życia, nadzieja, płomień miłości, czujność i gotowość (przypowieść Jezusa o pannach roztropnych i głupich), kruchość życia. Zapalana w kościele świeca pozwala skupić się na modlitwie. Paschał to wysoka, gruba świeca woskowa, którą zapala się podczas wigilii paschalnej w Wielką Sobotę i pali się ją w każdą niedzielę okresu wielkanocnego. Paschał jest symbolem Zmartwychwstania Jezusa (światło nadziei). W paschale jest pięć ziaren kadzidła, symbolizujących pięć ran Jezusa, na zewnątrz ma zaznaczony rok upływający od Jego Śmierci i Zmartwychwstania. Może również być oznaczony greckimi literami AΩ . Podczas niektórych nabożeństw wielkanocnych wierni zapalają swoje świece od paschału co jest symbolem szerzenia się światła, jakim Chrystus obdarzył ludzi. Podczas chrztów od jego płomienia zapala się świecę, którą otrzymuje nowo ochrzczona osoba.

Chrzcielnica służy do chrztu. Chrzest jest jednym z siedmiu sakramentów i stanowi rytuał oczyszczenia z grzechu pierworodnego. Oznacza także włączenie nowych chrześcijan do społeczności wiernych.

Łuki

Łuk triumfalny w kościele św. Bartłomieja, pod którym m.in. zawiera są małżeństwa.

Łuki interpretowano symbolicznie jako ręce złożone w geście modlitwy lub ramiona wzniesione w uwielbieniu do Boga. Łuk jest symbolem szczęśliwego małżeństwa, które zwykle zwiera się pod łukiem tęczowym oddzielającym prezbiterium od nawy. Michał Anioł powiedział, że łuk to dwie potężne siły , które spotykają się w najsłabszym punkcie, by wzmocnić całość – metafora ta dobrze wyraża istotę małżeństwa. Termin „łuk triumfalny” stosuje się niekiedy w odniesieniu do ściany nad łukiem tęczowym, która bywa dekorowana.

Ołtarz

W prezbiterium kościoła św. Bartłomieja znajdują się dwa ołtarze: ołtarz ofiarny posoborowy i zabytkowy ołtarz nadstawny. Są one nakryte fioletowym suknem co oznacza, że w kościele jest okres Wielkiej Pokuty (przed Wielkanocą) lub adwentu (przed świętami Bożego Narodzenia). W ołtarzu nadstawnym (na drugim planie) widać tabernakulum, nad którym świeci czerwona lampka.

Ołtarz jest świętym sercem kościoła, pełniącym dwie zasadnicze funkcje. Po pierwsze, jest stołem, na którym kapłan składa ofiarę – powtórzenie ofiary złożonej przez Jezusa. Po drugie, ołtarz jest stołem wspólnego posiłku, będącego przypomnieniem i powtórzeniem Ostatniej Wieczerzy, w trakcie której Jezus dzielił się chlebem i winem ze swoimi uczniami. Oba wątki , ofiary i wspólnego posiłku, łączą się w eucharystii.

Po Soborze Watykańskim II wrócono do ołtarza w formie stołu ofiarnego.

Częstą praktyką jest wyposażanie kościoła w jeden ołtarz poświęcony swojemu patronowi. Na ołtarzach kościołów ewangelickich i poewangelickich głównymi postaciami są czterej ewangeliści. W kościołach gotyckich mogą występować ołtarze z okresów późniejszych np. baroku.

Rok kościelny (liturgiczny) dzieli się na okresy (np. Wielkiego Postu, adwent). W zależności od czasu jaki obchodzi Kościół świątynie są dekorowane w odpowiednich kolorach (patrz znaczenie kolorów w punkcie „Inne symbole”).

Inne symbole

Ambona i pulpit w kościele św. Bartłomieja

Sklepienie kolebkowe z polichromią pełną symboliki.

Pytania i znaki, będące kluczem do odpowiedzi

Na co zwracać uwagę poszukując symboli religijnych? Jak rozpoznać świętych, czyli jaki atrybut związanych jest z daną postacią? Jakie są rodzaje nimbów i aureoli?

Aniołowie, są bytami duchowymi, wykonawcami woli Boga. Słowo „anioł” pochodzi od greckiego „angelos” i oznacza posłańca. Biblia wymienia dwóch archaniołów: św. Michał i św. Gabriel. Przedstawia się ich w postaci ludzkiej ze skrzydłami.

Monogramy litery „M” odnoszą się do Najświętszej Marii Panny, a XP do Jezusa Chrystusa..

Szaty liturgiczne: alba, humerał, krzyż arcybiskupi, pastorał biskupi, sutanna, ornat, kapa, sznur, koloratka, mitra (infuła), paliusz, pierścienie, stuła, komża.

Kolory: biel (czasami zastępowana srebrem) – barwa czystości i niewinności . Zmartwychwstały Jezus ukazywany jest z reguły w białej szacie ; błękit – tradycyjnie kojarzony z Marią Panną, a także z Jezusem, jest kolorem nieba i reprezentuje miłość niebiańską ; brąz – reprezentuje wyrzeczenie się świata, odzież ubogich, kolor szat zakonników franciszkańskich ; czerń – choroba, śmierć i diabeł, żałoba. Czerń i biel razem mogą reprezentować czystość jak np. czarno biały habit dominikanów ; czerwień – kolor namiętności (nienawiść, miłość, jako barwa krwi bywa kolorem męczenników ; fiolet (purpura) – kolor pokuty, kolor królów i cesarzy, w fioletowym płaszczu ukazuje się czasem Boga Ojca.

Zwierzęta: pelikan, baranek (Jezus Chrystus), gołąb (Duch Święty), lew(św. Marek Ewangelista), byk (św. Łukasz Ewangelista), orzeł (św. Jan Ewangelista), dziecko lub aniołek(św. Mateusz Ewangelista), ryby (symbole Jezusa Chrystusa), wieloryb (Jonasz ze Staergo Testamentu)

Rośliny: akacja lub jeżyna (nieśmiertelność duszy, płonąca – objawienie Mojżeszowi), bluszcz (wiecznie zielony oznacza nieśmiertelność), ciernie (Jezus Crystus), gałąź oliwki (pokój), jabłko (grzech, zło), koniczyna trójlistna (trójca Święta), kwiaty Marii Panny (fiołki, lilie, irysy, róże), oset (trudy i cierpienia ziemskiej egzystencji), liść palmy (atrybut męczenników, zwycięstwo Jezusa nad śmiercią, zwycięstwo chrześcijan nad grzechem), pszenica (symbol chleba eucharystycznego, symbol dobrej duszy), winogrona (wino eucharystyczne, obfitość), liście wawrzynu (zwycięstwo).

Liczby i figury geometryczne: np. liczba 3 (trójkąt) bywa symbolem Trójcy Świętej, zwłaszcza w połączeniu z trójkątem. Trójkąt stosowany w tym znaczeniu jest zawsze równoboczny, co wyraża pełną równość wszystkich osób Trójcy Świętej. Oko w trójkącie oznacza wszechwiedzę Boga ; liczba 4 (kwadrat) może być symbolem ziemi; liczba 8 (ośmiobok) jest symbolem Jezusa łączącego w sobie Boga i człowieka, niebo i ziemię ; liczba 40 to okres próby i pokuty

Opracował Roman Cichocki

Bibliografia

„Przewodnik po symbolice kościoła” Richard Taylor, wikipedia.pl,

Kroniki Cyganka, czyli kroniki księdza Kazimierza Cyganka

Większość dorosłych mieszkańców Pogezanii, a zwłaszcza jego centralnej miejscowości jaką jest Pasłęk, słyszała o kronikach księdza Cyganka, proboszcza parafii św. Józefa w Pasłęku. Forma w jakiej otrzymałem kroniki (skany obrazów stron w plikach pdf) sprawiła, że odniosłem wrażenie „małego chaosu”. Ksiądz kronikarz nie miał komputera i tak obszerne dzieło napisane na maszynie, przy każdej próbie naniesienia poprawek, sprawiało nie lada kłopot (każdy kto pamięta tamte czasy wie co mam na myśli). Po napisaniu kroniki i wtrąceniu dodatkowych stron ich numeracja stała się matematyczną abstrakcją. I tak np. tom I wg programu liczy 241 stron a według ręcznej numeracji 252 strony. Starałem się zachować oryginalną formę zapisu. Różnorodność spisu treści i archaiczność niektórych zwrotów również została podyktowana zgodnością z kronikami naszego niezwykłego proboszcza.

Kłopot dla czytelników może sprawić również fakt istnienia dwóch wydań kroniki: pierwszej datowanej na 1973 roku (według spisu treści do 1970 roku, a według odręcznej dopiski do 1972 roku) i drugiej z 1980 roku. Nie jest tak, że ksiądz kronikarz w drugim wydaniu jedynie uzupełnił je o dodatkowe informacje. Niestety, ale niektóre z nich zostały pominięte lub wręcz zmienione. Nie należy sugerować się tytułami tomów, gdyż najczęściej zawierają w sobie szerszy zakres wiedzy niż sugerują np. w tomie o kościele św. Bartłomiejach znajdziemy informacje o kościołach innych wyznań. Dlatego studiując jakieś zagadnienie należy obowiązkowo zapoznać się z obydwoma wydaniami, zajrzeć do wszystkich tomów i dopiero wyciągać wnioski oraz snuć hipotezy.

Nie miałem zamiaru nigdy pisać pracy naukowej o Pasłęku, pisałem ją sobie a nie muzom, stąd nie liczyłem się z przypisami i wykazywaniem zaczerpniętej literatury, poza jej wykazem ogólnym w I tomie. Być może jest to ze szkodą dla opracowania przez co miałoby większy splendor i użyteczność dla czytelników. Będę jednak mocno usatysfakcjonowany, gdy dowiem się, że ktoś kontynuuje kronikę parafii, a nadto może porwie się na opracowanie naukowe.” Ks. K. Cyganek, 31.12.1980r.

Postanowiłem uporządkować ten „świat” i w ten sposób ułatwić sobie i innym poruszanie w morzu informacji o Pasłęku i jego okolicach, czyli dawnej Pogezanii.

Wydanie I (Pasłęk dnia 15.I.1973)

„Szkice historyczne o Pasłęku”

Tom I O Pasłęku do wojen napoleońskich

Tom II O Pasłęku do 1970

Tom III O kościele św. Bartłomieja w Pasłęku

Tom IV O kościele św. Józefa w Pasłęku

Tom V O kościołach w pow. Pasłęk

Tom I – O Pasłęku do wojen napoleońskich

Spis treści

Przedmowa autora
Wstęp
Niektóre objaśnienia wyrażeń
Literatura
Przeszłość Pasłęka
Prusowie
Krzyżacy
Podboje krzyżackie
Dokument erekcyjny miasta
Posiadłości miejskie
Dokument zamiany Barenbruch na las
Rejestr przywilejów Pasłęka
Opis zamku pasłęckiego
Opis ratusza w Pasłęku
Bramy miejskie
Mury miejskie
Pasłęk przed i po bitwie grunwaldzkiej
Związek Jaszczurczy i Związek Pruski
Inkorporacja ziem pruskich do Polski
Wojna 13-letnia
Wojna rycerska w 1520 r.
Sekularyzacja i hołd pruski
Pasłęk podczas wojen szwedzkich
Pasłęk podczas wojny 7-letniej
Garnizon wojskowy w Pasłęku
Pasłęk podczas wojen napoleońskich
Dodatkowo zostały dopisane odręcznie dwa rozdziały: Burmistrzowie miasta Pasłęka i Kto rządził grodem Pasłęk. Tych rozdziałów w otrzymanym pliku brakuje, ale są za to inne informacje:-)

Tom II – O Pasłęku do 1970

Rozdział I Ludność miasta Pasłęka

Rozdział II Szkolnictwo miejskie

Rozdział III Sądownictwo

Rozdział IV Służba zdrowia

Rozdział V Poczta i komunikacja

Rozdział VI Wygląd miasta i jego rozbudowa

Rozdział VII Obyczaje

Rozdział VIII Organizacje

Rozdział IX Rzemiosło i handel

Rozdział X Inne zakłady

Rozdział XI Ważniejsze wydarzenia z dziejów Pasłęka

Na końcu tomu znajdują się „Dodatki i wyjaśnienia do tomu I”.

Tom III – O kościele św. Bartłomieja w Pasłęku

Rozdział I O parafii rzym-kat. od początku aż do Reformacji (1525)

Rozdział II O kościele św. Bartłomieja po reformacji

Rozdział III O kościele św. Bartłomieja pod władzą polską

Rozdział IV O innych kościołach w Pasłęku

Tom IV – O kościele św. Józefa w Pasłęku

Słowo wstępne
Treść tomu i fotografii i rysunków
Jak powstała parafia św. Józefa?
Budowa kościoła św. Józefa
Niemieccy księża proboszczowie
Wykaz chrztów, ślubów i zgonów 1859-1942
Budowa organistówki sali katechetycznej
Budowa plebanii
Rozbudowa kościoła w 1909 r.
Poświęcenie rozbudowanego kościoła
Konsekracja kościoła
Obszar parafii i wioski doń należące
Opieka duszpasterska nad parafią Morąg
Nabożeństwa katolickie w obrębie parafii
Wizytacje biskupie
Cmentarz grzebalny
Dzwony, okna, organ
Praca duszpasterska w parafii
Inne wydarzenia duszpasterskie
Pasłęk podczas I wojny światowej
Duszpasterstwo podczas II wojny światowej
Powojenni księża w Pasłęku
Repatriacja
Organista
Kolenda
Nauczanie religii
Kościoły w powiecie i ich obsługa
Przejęcie kościoła św. Bartłomieja
Ks. dr Stefan Zajkowski 2-gi proboszcz w Pasłęku
Ks. Kazimierz Cyganek 3-eci proboszcz w Pasłęku
Katechizacja w szkole i punktach katech.
Księża wikariusze i siostry zakonne
Jubileusz na 100 rocznicę kościoła
Placówka duszpasterska gr.-kat.
Co sprawiono do kościoła 1960-1973
Ważniejsze wydarzenia z dziejów parafii

Tom V – O kościołach w pow. Pasłęk

(uwaga: w kronice zamiast spisu treści jest alfabetyczny spis miejscowości)

Dobry
Gładysze
Grądki Duże
Jelonki
Karwindy
Kurowo
Kwietniewo
Kwitajny
Lesiska
Ławki
Marianka
Młynary (parafia)
Młynary (filia)
Młyn. Wola
Monasterzysko
Nowica
Osiek
Rogajny
Rychliki
Sałkowice
Sambród
Skowrony
Słobity
Surowo
St. Siedliska
Św. Gaj
Zastawne
Zielonka Pasłęcka
Wilczęta

Wydanie II (Pasłęk dnia 31.XII.1980)

„Szkice historyczne o Pasłęku”

Uwaga: wg. „Przedmowy” w części I kronika została podzielona na 3 części:

I część zawiera : tomy I i II – O Pasłęku

II część zawiera: tomy III i IV – O kościołach

III część zawiera: tom V – O kościołach w powiecie pasłęckim

W rzeczywistości mamy:

I część : „Parafia Pasłęk”

II część: „Zeszyt B ze szkicami o wioskach Par. Pasłęk”

Daty organów Hildebrandta

Organy Hildebrandta w kościele farnym pw. św. Bartłomieja w Pasłęku
(więcej o organach w serwisie http://www.hildebrandt-paslek). Zapraszam do obejrzenia galerii w niniejszym serwisie zdjęć pod adresem

Organy Hildebrandta – galeria

ca. 1550 – stary pozytyw z kościoła św. Bartłomieja zostaje sprzedany organiście z Elbląga

1580 – zainstalowanie nowego pozytywu w kościele

1597 – budowa nowych organów przez organmistrza Joachima Zickermanna z Królewca oraz rzeźbiarza Asmana Moellera
z Lubeki, szafę organową maluje i złoci Włoch Alexander Daurin (Darin)

1717-1719 – budowa nowych organów przez Andreasa Hildebrandta z Gdańska (był to pierwszy tak duży instrument
z jego warsztatu), przy współpracy elbląskiego rzeźbiarza,
z wykorzystaniem niektórych części starych organów z 1597 r.

28. maj 1719 (Zielone Świątki) – poświęcenie nowych organów

24. kwiecień 1750 – podpisanie umowy na demontaż, naprawę i powtórne zainstalowanie organów w kościele (w związku z pracami budowlanymi w kościele św. Bartłomieja) z uprzywilejowanym organmistrzem Christophem Heinrichem Obuchem

4. kwiecień 1752 – ukończenie przez Christopha Heinricha Obucha prac przy organach

25. lipiec 1783 – kosztorys Christopha Heinricha Obucha na kolejną renowację organów

koniec roku 1784 – ukończenie proponowanych w 1783 r. prac

połowa roku 1806 – naprawa organów zrealizowana przez Johanna Friedricha Frosta

1. sierpień 1861 – podpisanie umowy z organmistrzem G. (Georgiem?) Zieglerem z Malborka na naprawę organów,

29. grudzień 1864 – kantor Grabowski wymienia w liście do superintendenta brakujące piszczałki organów

1881 – przebudowa organów zrealizowana przez organmistrza Augusta Terletzkiego

po roku 1881 – następca Terletzkiego, Wittek z Elbląga, przeprowadza regularne strojenia i opiekuje się organami

1928-1919 – pneumatyzacja i przebudowa organów wykonana przez firmę Sauer z Frankfurtu nad Odrą, z zachowaniem starych piszczałek oraz wiatrownic Hauptwerku i Oberwerku

Instrument został ustawiony w dwóch niezależnych szafach organowych w taki sposób, iż w szafie południowej miejsce znalazł mechanizm obu sekcji manuałowych, w północnej zaś obie sekcje pedałowe. Podobne rozwiązanie Hildebrandt znał z kościoła św. Trójcy w Gdańsku, dla którego kaplicy św. Anny w 1710 r. budował nowe organy. Główne organy kościoła św. Trójcy, których trzon pochodził jeszcze z XVII w., posiadały dwie ustawione obok siebie szafy organowe, z których jedna – dodana w 1703 r. – zawierała wyłącznie rejestry pedałowe.

1. sierpień 1861 – podpisanie umowy z organmistrzem G. (Georgiem?) Zieglerem z Malborka na naprawę organów, w Oberwerku Salicional 4′ zostaje przerobiony na głos 8′ poprzez dodanie nowych piszczałek w oktawie basowej, zainstalowany zostaje drewniany głos Lieblich Gedacktflöte 16′, rejestry Kurtzflöte 8′ oraz Sesquialtera 2fach zostają usunięte; całe organy, które do tej pory nastrojone były w Chorton, zostają nastrojone
o pół tonu niżej poprzez inne podwieszenie traktury, zainstalowane zostaje także nieistniejące pierwotnie w organach połączenie obu manuałów; oryginalne tabliczki z nazwami rejestrów zostają zaklejone nowymi (wykonanymi na czerwonym safianie ze złotymi literami)

29. grudzień 1864 – kantor Grabowski wymienia w liście do superintendenta brakujące piszczałki organów: w manuale D i F
w głosie Trompet 8′, H w głosie Octaf 2′ oraz Es w głosie Rohr Flöte 4′; w Oberwerku Es w głosie Principal 4′; w pedale Cis
w głosie Trompet 8′ oraz Cis w głosie Schalmey 4′

1881 – przebudowa organów zrealizowana przez organmistrza Augusta Terletzkiego: budowa nowych klawiatur o zasięgu C-f”’ (zasięg wiatrownic pozostał niezmieniony, zaś dodatkowy klawisze były nieme), rejestr Vox humana 8′ zostaje zastąpiony głosem Geigenprinzipal 8′, głos Schalmose 8′ zostaje usunięty, dyszkanty rejestrów Viola di Gamba 8′, Salicional 8′ oraz część mikstury zostają wykonane od nowa

W ostatnich dniach II wojny światowej organy zostały częściowo rozszabrowane, następnie między 1950 i 1975 r. uzupełnione piszczałkami cynkowymi wykonanymi przez polskie firmy organmistrzowskie. W wyniku tych prac organy stały się sprawne, ale także rozwarstwione pod względem stylistycznym
i brzmieniowym.

Silne zabrudzenie, zbutwienie części skórzanych, brak regularnej opieki nad instrumentem oraz nieprofesjonalne próby naprawy sprawiły, iż organy stały się praktycznie nieme.

Konieczność przeprowadzenia remontu wynikała
z bezpośredniego zagrożenie statyki organów, całkowitej niesprawności mechanizmu, materiałowej i brzmieniowej niejednolitości głosów oraz zaatakowania obiektu przez drewnojady.

W roku 2009 opracowano ekspertyzę konserwatorską.

W roku 2010 przeprowadzono I etap prac przy organach polegający na całkowitej renowacji prospektu organowego i miechów, jak również demontażu oraz szczegółowej dokumentacji wnętrza instrumentu.

W 2011 roku przeprowadzono II etap polegający na pierwszych pracach związanych z konserwacją i rekonstrukcją wnętrza organów.

W 2012 r. zrealizowano etap III, natomiast

w 2013 r. etap IV – finalizujący projekt.

W roku 2009 opracowano ekspertyzę konserwatorską, powołano komisję organową i zaangażowano konsultantów z Polski i z Niemiec (ekspertów działających w stowarzyszeniu Baltisches Orgel Centrum e.V. w Stralsundzie oraz w Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi). Przeprowadzono wstępne badania porównawczne na innych zachowanych jeszcze częściowo XVIII-wiecznych organach Andreasa Hildebrandta i jego uczniów.

Po zatwierdzeniu zakresów prac oraz wybranych firm w urzędzie konserwatorskim, przystąpiono do organizacji funduszy.

Dzięki ogromnemu wsparciu fundacji Hermann-Reemtsma- Stiftung z Hamburga udało się powierzyć projekt renowacji warsztatowi wybitnego restauratora organów Kristiana Wegscheidera z Drezna, który prace wykonuje wspólnie z warsztatem młodego polskiego organmistrza Szymona Januszkiewicza.

«‹ 2 3 4 5