Warmia czy Mazury, a może Pogezania

Pasłęk leży: geograficznie na Równinie Warmińskiej, etnograficznie w Pogezanii, historycznie w Prusach, a administracyjnie w województwie warmińsko-mazurskim.

Gdzie leży Pasłęk? Galaktyka – „Droga Mleczna”, Układ Słoneczny, planeta Ziemia, kontynent: Europa, Nizina Środkoweuropejska, Nizina Polska… Tyle mówi nam atlas geografii. Wchodząc dalej w szczegóły nie trudno zabrnąć w nieprawdę. Stosowanie nazw geograficznych często jest mylące, gdyż często utożsamia się je z nazwami historycznymi. Nie szukając daleko, nazwa Prusy oznaczać może krainę zamieszkiwaną przez plemiona Prusów. Tak też mówiono na państwo Hohenzollernów (pełna nazwa: Prusy Książęce), a potem na część państwa niemieckiego (Prusy Wschodnie). Dzisiaj Pasłęk leży w województwie warmińsko-mazurskim, ale czy jest tożsame z Warmią i Mazurami?

Granice między Warmią a Mazurami praktycznie już nie istnieją. Nadal jednak można znaleźć różnice w architekturze, wystroju kościołów (kościoły katolickie a protestanckie). Krainy współcześnie tworzą całość. Nawet nazwy stały się niemal nierozłączne: Warmia i Mazury. Dla ciekawych poniżej zamieszczam treść z jednego z forum, w którym autor wyjaśnił krótko i dobitnie czym była Warmia, a czym były Mazury i dlaczego każda z nich miała swoją własną nazwę.

Treść  z forum gazeta.pl z dnia 02.07.08, 11:29

Nie mylcie Warmii z Mazurami

„To dwie różne krainy z odrębną historią, tradycjami i konkretnymi granicami. Nawet, o zgrozo, w przewodnikach zdarzają się błędy. Postanowiliśmy więc tę kwestię uporządkować, bo sprawa, choć z pozoru bardzo skomplikowana, jest tak naprawdę całkiem prosta.

W mediach, rozmowach, książkach ciągle zdarzają się pomyłki. A to fotografię olsztyńskiego jeziora gazeta ochrzci mianem mazurskiego widoczku, a w telewizji spiker chce przenieść widzów do Krainy Wielkich Jezior, zapowiadając imprezę kulturalną w Lidzbarku Warmińskim. Błędy zdarzają się nawet w przewodnikach. W jednej z nowszych publikacji pagórkowaty teren w okolicy Ostródy nazwano warmińską Toskanią. Nic więc dziwnego, że turysta, który przyjeżdża na wakacje w piękne tereny województwa warmińsko-mazurskiego, nie ma pojęcia, gdzie wypoczywa. Co gorsza, wielu mieszkańców tych ziem też tak naprawdę nie wie, gdzie żyje. Trzeba w końcu posprzątać ten bałagan, bo sprawa, choć z pozoru bardzo skomplikowana, tak naprawdę jest całkiem prosta.

Żeby mówić o początkach Warmii, trzeba się cofnąć o ponad 750 lat. Wtedy z części podbitych przez Krzyżaków ziem papież wydzielił teren bezpośrednio podległy biskupowi. Dokładne granice Warmia zyskała w 1374 r. i w takim kształcie przetrwały one aż do I rozbioru Polski. Miasta biskupiego terytorium to: Barczewo, Biskupiec, Bisztynek, Braniewo, Dobre Miasto, Frombork, Jeziorany, Lidzbark Warmiński, Olsztyn, Orneta, Pieniężno i Reszel. Warmia wcinała się jak topór w ziemie zakonu krzyżackiego, któremu zresztą podlegała. Dlatego w bitwie pod Grunwaldem wojska warmińskie walczyły po stronie zakonu. Sytuacja zmieniła się w 1466 r., kiedy po wojnie trzynastoletniej zwierzchnikiem Warmii stała się Polska. To z kolei tłumaczy fakt, dlaczego w 1521 r. Mikołaj Kopernik bronił Olsztyna przed Krzyżakami.

Gdy w 1525 r. państwo zakonne zostało rozwiązane, a w jego miejsce powstały protestanckie Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu, wzrosły jeszcze różnice między Warmią a otaczającymi ją terenami. Warmia stała się ostoją katolicyzmu. Biskup, który nią rządził, doczekał się z czasem nawet tytułu księcia. Ponieważ sprawował władzę nie tylko religijną, ale i świecką, rola katolicyzmu jeszcze rosła, kwitł kult świętych i pobożność. To zdecydowanie wpłynęło na kulturę i tradycję Warmiaków. W ich legendach bardzo często występują święci, a katolickie święta były też najważniejszymi oficjalnymi uroczystościami. Charakterystyczne dla krajobrazu tego regionu są kapliczki – chyba nigdzie na świecie nie ma ich tak wiele jak tu. Wśród biskupów warmińskich zdarzały się znamienite postacie, m.in. poeta Ignacy Krasicki.

Mazury zaś były najpierw pod władaniem krzyżackim, potem weszły w skład Prus Książęcych. Gdy w XVI w. religią państwową stał się tam protestantyzm, taką wiarę musieli przyjąć też Mazurzy. Ponieważ zasadą było odprawianie nabożeństw i głoszenie kazań w językach narodowych, a sporą grupę mieszkańców tych ziem stanowili Polacy, zaczęła się pojawiać literatura religijna w tym języku. Miało to wpływ na gwarę mazurską, która jest mieszanką języka staropolskiego z czasów Kochanowskiego z gwarą kurpiowską i naleciałościami niemieckimi. Bardzo różni się od warmińskiej. Jak to w protestanckim kraju, nie czczono tu świętych, nie uznawano wielu świąt, wystrój kościołów był skromniejszy. Mazurskie miasta to: Biała Piska, Działdowo, Ełk, Giżycko, Gołdap, Kętrzyn, Mikołajki, Mrągowo, Nidzica, Olecko, Olsztynek, Orzysz, Ostróda, Pasym, Pisz, Ryn, Szczytno i Węgorzewo.

Kiedy po pierwszym rozbiorze Polski Warmia została zagarnięta przez Prusy, zniknęła granica dzieląca wcześniej państwa. Wtedy kultury oraz tradycje Warmiaków i Mazurów zaczęły się intensywniej przenikać. Jednak do końca zachowała się wyraźna odrębność, wynikająca przede wszystkim z różnicy w wyznaniu.

Geograficzne granice Warmii i Mazur można bardzo precyzyjnie określić, bo przez wieki była to granica państwa. Dlatego teoretycznie nie powinno być problemów ze wskazaniem, która miejscowość, w jakim regionie leży. Jednak w praktyce mało kto pamięta o historycznych dziejach tych ziem, więc i pomyłki wciąż się zdarzają. Miejmy nadzieję, że już się zdarzać nie będą.

Źródło: Gazeta Wyborcza Olsztyn”

Dla mieszkańców Pasłęka z powyższego wynika jedynie, że Pasłęk historycznie, etnograficznie i geograficznie nigdy nie był częścią Warmii ani też Mazur. Wymyślona kraina przez etnografów z Poznania w latach 70-ych XX wieku, czyli Powiśle jest tworem sztucznym. Osobiście preferuję, bez żadnych uprzedzeń, powrót do nazewnictwa obecnego na tych ziemiach przez setki lat tzn. uważam, że etnograficznie Pasłęk należy do Pogezanii (tak określano tę krainę przez ponad 1000 lat), geograficznie leży na Równinie Warmińskiej, a historycznie były tu Prusy, Prusy Książęce, potem Prusy Wschodnie a teraz Warmia i Mazury. Możliwe, że za jakiś czas historią stanie się kraina o nazwie Warmia i Mazury obejmująca swym zasięgiem współczesne nam województwo, ale co na to geografowie, etnografowie i przyszli historycy?

Do artykułu załączyłem kilka mapek na podstawie, których łatwo się zorientować nie tylko w granicach Warmii i Mazur, ale również odnaleźć geograficzne, historyczne i etnograficzne miejsce Pasłęka.

Dlaczego Pasłęk nazywa się Pasłęk?

Nazwa miasta Pasłęk jest nazwą wywodzącą się z języka pruskiego, który w gwarze istniał prawdopodobnie do roku 1945.  W poniższym artykule będą przewijały się nazwy niemieckie, łacińskie i polskie, a może nawet staropruskie. Wynika stąd wiele niejasności.

Obecne miasto Pasłęk w krótkiej, kilkusetletniej historii nosiło kilka oficjalnych, udokumentowanych nazw: pierwszą jest Holland (29.IX.1297- 1701), następnie Preussisch Holland (1701-07 .V.1946 ;na polskich mapach jako: Holąd Pruski lub Pruski Holąd, ale czasami dzisiaj niektórzy tłumaczą bezpośrednio z nazwy niemieckiej na Pruską Holandię – taka nazwa w języku polskim nie figurowała na żadnej znanej mi mapie) i obecnie Pasłęk (od 07 .V.1946 do dzisiaj).

Dlaczego Pasłęk?

Zdecydowała o tym w 1946 roku działająca w Krakowie  Komisja Ustalania Nazw Miejscowości (skrót: KUNM). Na podstawie jej decyzji wyszło zarządzeniem ministra: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. „o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości”.  Na mapie Warmii i Mazur pojawiły się nazwy miast: Olsztyn zamiast Allenstein, wschodniopruski Elbing został Elblągiem, a Lyck – Ełkiem. To samo zarządzenie opublikowane w „Monitorze Polskim” wprowadzało też polskie nazwy miast: Gołdap (Goldap), Dobre Miasto (Guttentag), Lidzbark Warmiński (Heilsberg), Pisz (Johanninburg), Giżycko (Lotzen), Morąg (Mohrugen), Nidzica (Neidenburg), Szczytno (Ottelsburg), Ostróda (Osterode), Kętrzyn (Rastenburg), Pasłęk (Preussisch Holland), Iława (Deutsch Eylau), Węgorzewo (Angeburg).

Większość miast w Prusach Wschodnich już przed II wojną światową miało polskie nazwy, które odnaleźć możemy na starych polskich mapach. Problemem była nazwa miasta Preussisch Holland. Miasto to przed II wojną światową na różnych mapach polskojęzycznych miało różne nazwy: Pruski Holąd, Holąd Pruski, Holland.

„Mimo, że część Prus Wschodnich oficjalnie przyłączono do Polski po zakończeniu wojny, to już w czasie działań wojennych kilku autorów (m.in. Stanisław Kohutek, Władysław Chojnacki, Gustaw Leyding-Mielecki) niezależnie od siebie opracowało słowniki z niemieckimi nazwami miejscowości w Prusach Wschodnich, ich wcześniejszymi odpowiednikami, o ile takie były (np. nazwy pruskie), i propozycjami nazw tych miejscowości w języku polskim.” Ich propozycje, jak i samych mieszkańców nie zawsze były brane pod uwagę. Tak dla przykładu mieszkańcy obecnej Zielonki Pasłęckiej (niem. Grünhagen) nazywali swoją wieś Wołyńcem od Wołynia, z którego w znacznej większości pochodzili, ale zatwierdzoną nazwą jest Zielonka Pasłęcka.

Początki osady

Cofnijmy się do początków XIII wieku, to znaczy do czasów przed przybyciem rycerzy Zakonu Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego. Nie istniał wtedy w formie pisanej ani język pruski ani też język polski. We wszelkiego rodzaju „pracach naukowych”, umowach, listach etc. używano języka łacińskiego, który siłą rzeczy fonetycznie nie był zgodny z lokalną mową. Zapis nazw geograficznych zależał głównie  od „fantazji” skryby lub tego, który mu pismo dyktował. Pierwszy znany zapis nazewnictwa obecnego Pasłęka zawarty jest w „Traktacie Dzierzgońskim” z dnia 7 lutego 1249 roku, kończącemu zbrojne powstanie Prusów przeciwko zakonowi krzyżackiemu. Zawarto w nim między innymi postanowienie wybudowania 13 kościołów na terenie Pomezanii w tym na ziemi Passaluc. ⁽¹⁾

„Ziemia  Passalluc w XIII wieku wchodziła w skład pruskiej Pomezanii. Przypuszczalnie obejmowała wówczas niewielki obszar położony wzdłuż rzeki Wąskiej (Weysca), na wschód i południowy-wschód od jeziora Drużno. Centralnym ośrodkiem terra Passalluc był gród Patzlok (Pāistlauks) – utożsamiany z dzisiejszym Pasłękiem.

Zamek Krzyżacki, czy też gród Pasłęk, był wielokrotnie wymieniany w dokumentach pod różnymi nazwami, i tak: w 1285 jako Pazluch („datum Pazlucho„), podobnie w 1297, 13o3, 1305, 1306, 1308 i 1310 roku jako Pazlok lub Paslok. Do tego należy dodać wzmiankę o plebanie z Paczlog, z 1282 roku oraz zapisy nazwy ziemi Pazluch w aktach z lat 1267-1268. Są to formy zniemczone, które pojawiły się po zbudowaniu tutaj krzyżackiego grodu. Występuje jeszcze nazwa terytorium Pasluczen, a w 1250 roku wymieniono ziemię Passaluc. Najstarszy zapis nazwy ziemi pasłęckiej Pozolucensis provincia występuje w petycji polskich dominikanów do papieża Grzegorza IX z 1231 roku.

W kwietniu 1267 roku w Elblągu mistrz krajowy Prus (w latach 1264-1265 oraz 1267-1270) Ludwik von Baldersheim wystawił akt nadania Prusom: Santirmowi, Wocisławowi i Butelowi, posiadłości na polu pasłęckim (Paslok, Pazlok),w pobliżu ujścia Sirwy do Wąskiej, z określonymi już granicami. Trzej Prusowie otrzymali ponadto łąkę nad Wąską, pole naprzeciw pola pasłęckiego długości 6 sznurów w dół Wąskiej i 3 sznurów szerokości.

Z przywileju mistrza krajowego (w latach 1288-1299) Mainharda von Querfurt (z Kwerfurtu), wystawionego w dniu 29 września 1297 roku w Elblągu, wynika, że w miejscu istniejącej już osady *[1] na terytorium Pazlok, założył on na prawie chełmińskim miasto Hollant (Holland). (2) Według dokumentu lokacyjnego, nazwa Hollant ma się wywodzić od pierwszych lokatorów *[2], którzy mieli tutaj przybyć z Holandii

Pytanie, jak powstałą osadę nazywali Prusowie ?

W najstarszej księdze rocznikowej biskupstwa „Anniversarienbuch” z roku 1393 wymieniającej osoby zmarłe, za które się modlono, pomiędzy imionami osób duchownych, są dwa nazwiska osób świeckich – Heinricus de Castro alias Pasloci (Pasłęk), jak i Gertrud Paslocisse (przypuszczalnie fundatorzy katedry we Fromborku). Możliwe jest, że arystokraci pruscy Henryk i Gertruda z Pasłęka zachowali możliwość posiadania grodów dzięki lawirowaniu w sporach między biskupami warmińskimi, a Krzyżakami. Samo nazwisko „z Zamku” (de Castro) wskazuje, że posiadanie czegoś takiego było w tych okolicach czymś wyjątkowym. Warto tu jednak dodać, że Pasłęk leżał na terytorium Pogezanów, nie Warmów, a Frombork  na pograniczu tych plemion, ale raczej również po stronie pogezańskiej, ponieważ granice niepodległej Warmii staropruskiej nie były tożsame z granicami Warmii biskupiej. Wiemy, że w okolicy obecnego Pasłęka (dawnym niemieckim Oberlandzie) wielu mieszkańców posługiwało się gwarą górnopruską. Czy to nie oni kultywowali używanie nazwy Pasłęk? Ktoś z mieszkańców tych terenów musiał być autorem opisu hasła Holąd Pruski wspomnianego poniżej i nazwa Pasłęk nie była mu obca, ale też nie polska!

Pytanie, jak miasto nazywali mieszkańcy Polski ?

Na najstarszej znanej mapie Polski autorstwa Wacława Grodeckiego miasto zapisane jest jako: Holand (wiele miejscowości nosi nazwy łacińskie Gedanum – Gdańsk, Leopolis – Lwów, inne oryginalne niemieckie Elbing – Elbląg, Marienburg -Malbork ). Ciekawostką niech będzie fakt, że Holand (dzisiejszy Pasłęk) pokazany jest jako miasto nad jeziorem Drużno. Późniejsze mapy aż do roku 1945 zachowują zgodność nazewniczą z mapami niemieckimi. Często zdarza się, że mimo zmiany nazwy z Holland na Preussisch Holland wiele map (w tym niemieckie) dalej stosowały nazwę Holland. Każdy kraj ma prawo do własnego nazewnictwa nazw geograficznych.

„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”. W tomie III, wydanym w 1882 roku, widnieje hasło opisujące miasto – Holąd Pruski:

„Holąd Pruski, zwany także Pasłęk (Kętrz.) zapewne od najdawniejszego posiadacza Pazlok, albo Wąska (Weseke), od położenia swego nad rz. Wąską, po niem. Preuss. Holland …”

W nazewnictwie polskim, należy przypuszczać, miasto to było spolszczoną (ale nie przetłumaczoną) nazwą jakiej używali najpierw krzyżacy, a potem Prusacy i Niemcy, czyli: Holand, Holąd Pruski lub Pruski Holąd. Zapewne była to nazwa jakiej używali Polacy zamieszkujący tereny Prus Wschodnich i w takiej formie trafiła do wspomnianego wyżej słownika geograficznego i na polskojęzyczne mapy.

Do wyjątków należy zaliczyć polską mapę z roku 1923 przedstawiającą zniszczenia wojenne, na której miasto zostało nazwane Pasłęk, a nie jak na innych Pruski Holąd. Ciekawostką jest fakt, że na tej mapie Braniewo jest opisane jako Brunsberga.

Armia radziecka 1 czerwca 1945 roku przekazała miasto Polakom jako Pruski Holąd. Zanim komisja nazewnictwa w 1946 roku nie wybrała nazwy już pojawiły się pierwsze polskie mapy z widniejącym na niej Pasłękiem. Niemcy opuścili miasto, a ci którzy pozostali znali je jak Preussisch Holland. Większość  z tych co zostali czuli się Mazurami. Czy to nie oni przekazali nowym władzom i napływającej ludności Polskiej nazwy Pasłęk?

Na mapie z 1945 roku widać wiele miejscowości w nazewnictwie niemieckim, albo polskim i niemieckim np. Brunsberga – Braniewo.

Zakończenie

Na podstawie zebranych informacji i przejrzeniu dostępnych w internecie map można jedynie snuć przypuszczenia co do stosowania nazwy Pasłęk na przestrzeni od jego początków do dzisiaj. Wszyscy badacze są zgodni co do etymologii wyrazu Pasłęk. Nie jest to nazwa sztucznie wymyślona po 1945 roku, a jak starałem się dowieść była ona używana przez niektóre grupy mieszkańców miasta i okolic przez cały okres jego historii.  Ciekawą wzmiankę można znaleźć w „Kronice księdza Cyganka” powstałej w dużej części na bazie analizy prac niemieckich historyków, że wyraz Pasłęka (rzeka w okolicach miasta Pasłęk) oznaczało „teren obcy, za rzeką”.

(1)

http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Komunikaty_Mazursko_Warminskie/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2013-t-n1/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2013-t-n1-s19-45/Komunikaty_Mazursko_Warminskie-r2013-t-n1-s19-45.pdf

(2)

Historia Pasłęka 1230-1453