Architektura Pasłęka – „Stare Miasto” Fot. M. Stankiewicz
Umowne okresy występowania stylów architektonicznych na ziemiach polskich
Przedromański 950 – 1050
Romański1050 – 1250
Gotycki 1250 – 1500
Renesansowy wraz z manieryzmem 1500 – 1650
Barok wraz z rokokiem 1650 – 1770
Historyzm (style z przedrostkiem neo) i eklektyzm 1 770 – 1925
Secesja 1900 – 1914
Wczesny Modernizm, monumentalizm i początki funkcjonalizmu 1912 – 1939
Późny Modernizm 1950-1975
Socrealizm 1945-1955,
Postmodernizm 1950-
Historia architektury jest ściśle związana z historią ogólną miejsc, w których powstawały budowle. Wojny i pożary niszczyły wszystko co było. tworząc miejsce dla aktualnie obowiązującego stylu.
Pasłęka nie zniszczyła w XVII wieku armia szwedzka, ominęły to miasto nieszczęścia I i II wojny światowej. Jedynie pożar z 1543 roku niszcząc architekturę gotycką zrobił miejsce dla renesansu i baroku. Te dwa style nawet w późniejszych renowacjach budynków stanowiły wzór do naśladowania. Dopiero żołnierze Armii Radzieckiej po wejściu w styczniu 1945 w przeciągu 6 miesięcy dokonali zniszczeń, z których miasto nie podniosło się do dzisiaj. Uchwała Rady Miasta z początku lat 90 XX wieku o wyburzeniu, „w nieokreślonej przyszłości”, powojennych budynków w stylu modernistycznym z obrębu Starego Miasta była aktem tyleż dezaprobaty co poczucia bezsilności wobec ludzkiej głupoty.
Niniejszy opis architektury miasta opiera się jedynie na podstawie analizy detali widocznych na fasadach budynków, które w ostatnich latach ulegają zatarciu. Wskazane są więc wszelkie uwagi , wraz z uzasadnieniem, odnośnie nieprawidłowego przypisania danej budowli do stylu.
Style architektoniczne Pasłęka do roku 1945
Mówiąc o stylach w architekturze Pasłęka należy cofnąć się do roku 1945, który był dla tego miasta rokiem przełomowym. Przed tym rokiem w obszarze Starego Miasta otoczonego średniowiecznymi murami obronnymi wyróżniały się gotyckie budowle:kościół św. Bartłomieja, gotyckie bramy: Wysoka i Młyńska, gotycko-renesansowy Ratusz. Jednak charakter miasta określały style klasyczne: renesansowy zamek, klasycystyczny hotel i neoklasycystyczne kamieniczki szczelnie do siebie przylegające i wypełniające niemal każdy kawałek ziemi. Miasto architektonicznie było stylowo spójne.
Teoretycznie w Pasłęku, a właściwie na starówce Pruskiego Holądu powinniśmy odnaleźć elementy: gotyckie, renesansowe, barokowe, klasycystyczne i przede wszystkim XIX wieczne style neo (neogotyk, neorenesans, neobarok).
Wielki pożar w 1543 roku (spłonęły: zamek, kościół, wiele budynków mieszkalnych) i poczuwający się do odpowiedzialności za miasto książę Albrecht, wpływają na zmianę charakteru miasta z wyłącznie gotyckiego na renesansowy i barokowy.
Schyłek epoki renesansu pozostawił w Pasłęku zamek, mały kościół (są do dzisiaj) i zapewne całkiem pokaźną liczbę mieszczańskich kamienic.
Barok do Pasłęka zawitał w końcu XVII wieku (ołtarz kościoła św. Bartłomieja z 1687 r.), czyli około 150 lat po swoich początkach w Europie Zachodniej. Z tego okresu nie zachowały się, w architekturze budynków, żadne detale.
Style XIX i XX wieku
Zjednoczenie Niemiec pod przywództwem pruskim w XIX wieku to wszechobecne już style: klasycystyczny, neogotyk, neobarok, neorenesans i łączący je w jednej budowli styl eklektyczny. Jest to też wiek kształtowania się poczucia jedności narodowych. Swojej odrębności narodowej doszukiwano się również w architekturze. Wielki niemiecki pisarz okresu romantyzmu Goethe (1773 rok, w artykule Von deutscher Baukuns) uznał za niemiecki styl narodowy przede wszystkim styl gotycki. Stąd może w tym stylu zbudowano: wieżę ciśnień (1909 r.), kościół katolicki św. Józefa (1885 r.,obecnie grekokatolicki Najświętszej Marii Panny) wraz z plebanią, wikarówkę (1861 r., znana w Pasłęku jako „stara plebania”), dworzec (1883 r.) i szpital św. Jerzego (1858r.). Ważny również był fakt, że od roku 1818 Preussisch Holland został miastem powiatowym, a dzięki odszkodowaniom z wojny prusko-francuskiej były pieniądze na rozbudowę miasta. Po pożarze barokowej wieży kościoła św. Bartłomieja w 1922, przy jej odbudowie powrócono do stylu gotyckiego (tzw. regotyzacja).
Uwaga: w tym czasie również przywrócono średniowieczny wzór herbu miasta Pasłęk . Z racji roli jaką pełniło miasto wybudowano ponadto: Sąd Rejonowy, Urząd Rejonowy, Gimnazjum, Szkołę Rolniczą (późniejsze przedszkole nr 1, a dzisiaj sklep Neonet). Rosnąca w liczbę społeczność żydowska przeniosła swoją synagogę z przedmieść w obręb Starego Miasta (róg ulic Chrobrego i Dąbrowskiego).
A co ze stylami końca XIX wieku i początku wieku XX (do czasu wybuchu II wojny światowej): eklektyzm, secesja, wczesny modernizm? Stare Miasto było zbyt przeładowane i zarazem dość spójne w swoim architektonicznym klasycystycznym wyglądzie by znaleźć tam miejsce na nowe style. Znaleziono je, tak samo jak w przypadku stylu neogotyckiego, poza murami zabytkowej części miasta. W latach 1910-1917 zbudowano szpital powiatowy, a w 1922r. rozpoczęto budowę szkoły przy ul. Zwycięstwa – obecny Zespół Szkół. Powstały też: „nowy” budynek poczty (1930), stacja benzynowa i wiele domów jednorodzinnych.
Preussisch Holland nazywano Rotenburgiem wschodu (niem.: Rothenburg des Osten). Rottenburg jest to średniowieczne miasto, wielkości Pasłęka położone w niemieckiej Bawarii. Tak jak w Pruskim Holądzie rynek stanowi tam szeroka, staromiejska ulica. Podobieństw jest oczywiście więcej: miasta otrzymały prawa miejskie w tym samym okresie, są otoczone gotyckimi murami z bramami i basztami, a Stare Miasta posiadały podobny gotycki klasyczny styl zabudowy.
Krótka analiza
Osobiście uważam, że Pasłęk, a właściwie przedwojenny Holąd Pruski nie posiadał zabudowy, którą niektórzy określają jako „holenderską”. Do XX wieku nie zachował się żaden budynek z okresu, gdy miasto budowali Holendrzy. Nawet mury miejskie, mają cegły ułożone w wątku wendyjskim (słowiańskim), a nie holenderskim (niderlandzkim). Dotyczy to również innych nieotynkowanych budowli. Brak też jest detali w zwieńczeniach szczytów kamienic by pokusić się o tezę, że kiedyś znajdowały się tam zdobienia w stylu niderlandzkim. Pożar roku 1543 (i wcześniejsze pożary) zmienił całkowicie wygląd miasta. Wcześniej głównym budulcem domów mieszczańskich było drewno, które po latach użytkowania stawało się wyjątkowo suche, a przez to łatwo palne. Innych nieszczęść, w tym wojennych, miasto nigdy wcześniej nie doświadczyło (nie licząc epidemii).
Architektura Pasłęka po roku 1945
Stare Miasto w Pasłęku po odgruzowaniu i zbudowaniu kilku późnomodernistycznych budynków mieszkalnych.
Pasłęk utracił przedwojenny styl miasteczka o ciekawej, spójnej architekturze. „Zawdzięcza” to Armii Radzieckiej, polskim architektom i władzy ludowej.
Armia Radziecka zniszczyła około 80% zabudowy Starego Miasta, w tym zamek, ratusz i budynek urzędu powiatowego. W myśl hasła, obowiązującego w latach 40 i 50 XX wieku, „Cała Polska odbudowuje Warszawę”, cegły zburzonych domów zamiast posłużyć do odbudowy Pasłęka, wywieziono do stolicy Polski.
Przybywający do miasta nowi mieszkańcy, głównie Polacy z Wileńszczyzny i Wołynia, zajmowali niezniszczone domy i mieszkania. Pierwsze nowe, powojenne domy zaczęły powstawać około roku 1953. Budowały je, dla swoich pracowników zakłady przemysłowe mi.in. Odlewnia (pierwsze budynki przy obecnej ulicy Ogrodowej).
Mimo zatrudnienia w urzędzie miejskim architekta w obszarze Starego Miasta zbudowano w stylu późnego modernizmu kilka 4 piętrowych domów. Złego wrażenia nie zmienia nawet nierealna uchwała radnych z początku lat 90 zakładająca możliwość wyburzenia tychże budynków. Z kolei wkomponowywanie nowych modernistycznych budynków oraz budowa osiedla przy ul. Ogrodowej z czasem nabrały cech historycznego stylu kojarzonego z Polską Ludową.
Od lat 90 XX wieku, w obszarze Starego Miasta obowiązuje odmiana stylu postmodernistycznego – retrowersja. Powstające kamienice „udają” podobieństwo do stylów historycznych kamienic sprzed roku 1945. Nie są to rekonstrukcje, więc może z czasem przyjmie się oksymoron – „Nowa Starówka”.
Współczesne style architektoniczne w Pasłęku
Styl gotycki XII-XVI wiek
Na terenach krzyżackich jako budulca obok drewna używano głównie cegły, dlatego styl ten nazwano gotykiem ceglanym (w Europie zachodniej częściej stosowano kamień). Charakterystyczne cechy: wertykalizm (ku górze), smukłość, sklepienia żebrowe, okna i portale – na ogół ostrołukowe, zdobnictwo, np. wieloliść, czołganki, sterczyny, rozety okienne. W budynkach mieszkalnych i gospodarczych głównie, jako budulec, dominowało drewno.
Obecnie w Pasłęku ceglany styl gotycki odnajdziemy jedynie w zewnętrznych murach kościoła św. Bartłomieja, na zamku w jednej z sal (gotyckie, kamienne kolumny i krzyżowe sklepienie), w Ratuszu Miejskim (podcień i gotycka bryła, zwieńczona późnorenesansowym szczytem z roku 1556) oraz w murach obronnych i jego bramach: Kamiennej i Młyńskiej.
[gmedia id=70]
Styl renesansowy XV–XVII wiek
Renesansowe budowle cechuje zwartość planu, prostota, czytelność i harmonia bryły. To związanie budowli z ziemią podkreśla kompozycja, w której przeważają linie poziome (horyzontalizm). Rytm płaszczyźnie nadają linie schodów, gzymsów, balustrad, które (oglądane z większej odległości) sprawiają wrażenie lekko wygiętych łuków.
Holąd Pruski był już po pożarze 1543 roku i mieszkańcy, dzięki „książęcym ulgom” przystąpili do jego odbudowy. Zapewne w stylu renesansowym. Dzisiaj cechy tego stylu odnajdziemy w kościele św. Jerzego, którego kilkuletnią budowę zakończono w 1592 roku. Charakterystyczny dla tego kościoła mur pruski charakteryzował wiele przedwojennych budynków co widać na starych fotografiach miasta. Odbudowany zamek posiada, typowe dla stylu, okrągłe baszty. Gotycki ratusz w 1556 roku zwieńczono późnorenesansowym szczytem. Czy najstarsze pasłęckie kamienice szczytowe (ul. Dąbrowskiego i Osińskiego) też pochodzą z tego okresu? Ich budowa jest szacowana na XVII-XVIII wiek. Fasada natomiast, moim zdaniem, wygląda niemal identycznie jak szczyty pasłęckiego, renesansowego zamku. Ponadto wyraźnie różnią się od późniejszych budynków klasycystycznych i neoklasycystycznych.
[gmedia id=76]
Styl barokowy XVII–XVIII wiek
Barok w architekturze wprowadza wrażenie ruchu i niepokoju. Kompozycje są dynamiczne, ukształtowane rzeźbiarsko, teatralnie. Monumentalizm budowli uwydatnia się poprzez zastosowanie kolumn i pilastrówobejmujących kilka kondygnacji (wielki porządek). Dynamizm dzieł podkreślają kompozycje złożone z napiętych linii o kształcie łuku, często przerwanych, zwielokrotnione pilastry i gzymsy, które przyjmują formę dekoracyjnej wstęgi. Często występują kolumny o skręconym trzonie lub tzw. zbrojone, czyli o trzonie złożonym z wielu pierścieni o dwóch, różnych średnicach. Z czasem na zwojach trzonu dochodzi dodatkowy element zdobniczy w postaci rzędu perełek lub oplatającej je wici roślinnej. Obramowania drzwi i okien są wyraźnie podkreślone. Bardzo ważną rolę odgrywa dekoracja rzeźbiarska w postaci kartuszy, girland, festonów, a nawet pełnej rzeźby.
W Pasłęku styl barokowy możemy poznać oglądając: ołtarz, ambonę i organy w kościele św. Bartłomieja. Obecnie w Pasłęku nie ma żadnej gotyckiej budowli. Po przebudowach i remontach wielu starych domów należałoby wcześniej poznać ich historię by móc „podejrzewać” ich pierwotny styl jako barokowy. Jedynie na archiwalnych zdjęciach możemy oglądać barokową wieżę kościoła św. Bartłomieja.
[gmedia id=78]
Styl klasycystyczny (koniec XVII – początek XIX wieku)
Cechy architektury klasycystycznej: stosowanie porządków architektury antycznej, projektowanie całych ulic, dzielnic, miast, wzorowanie się na starożytnych budowlach greckich i rzymskich oraz na niektórych budowlach odrodzenia, budowle wznoszone na planie zwartym, koła lub prostokąta, stosowanie kolumnad i kolumnowych portyków ze zwieńczeniem w kształcie tympanonu, pilastrów, dużych okien, tympanon przeważnie dekorowany płaskorzeźbą, dążenie do uzyskania efektu harmonii, zrównoważonej kompozycji, stosowanie symetrii, w opozycji do baroku przeważają fasady o liniach prostych bez wygięć i skrętów, oszczędne stosowanie zdobnictwa; jeżeli się pojawiają, są to uskrzydlone postacie lwów z ludzkimi głowami, orły, wieńce, wazony, girlandy z róż, kokardy, hełmy, tarcze.
W tym czasie w Pasłęku nastąpił rozwój budownictwa użyteczności publicznej: urzędy, szpital, hotele, szkoły. W wiekach XVII i XVIII, czyli w okresie „panowania w architekturze” stylu klasycystycznego. Stare Miasto wypełniło się kamienicami. Na najstarszych fotografiach miasta z końca XIX wieku dominuje właśnie styl klasyczny.
[gmedia id=80]
Neogotyk (połowa XVIII – początek XX wieku)
Charakterystyczne cechy architektury neogotyckiej: styl nawiązuje do gotyku, ściany bogato zdobione malowidłami, zbrojami średniowiecznych rycerzy, kandelabrami, kamienie i cegły, z których budowano mury, sztucznie postarzano, modna była stylizacja budowli na ruinę, malowniczość i nastrojowość tej architektury miała skłaniać do refleksji i zadumy.
Neogotyk dla Niemców był nawiązaniem do czasów średniowiecznego cesarstwa. Styl ten często był wybierany dla budynków użyteczności społecznej. W Pasłęku zbudowano: kościół katolicki i jego plebanię, wikarówkę („starą plebanię”) przy kościele protestanckim (św. Bartłomieja), spichlerz przy Wysokiej Bramie, dworzec. Tyle przynajmniej zostało do czasów dzisiejszych.
[gmedia id=72]
Neobarok (1880-lata 20 XX wieku)
Cechy: nawiązuje w wyglądzie do baroku, przede wszystkim w ukształtowaniu elewacji. Charakterystyczna dla neobaroku była bardzo bogata, rozbudowana dekoracja architektoniczna i rzeźbiarska o zróżnicowanych formach. Wśród motywów dekoracyjnych wykorzystywano również takie, które w architekturze barokowej się nie pojawiały.
Do czasów współczesnych, w Pasłęku nie zachowała się żadna budowla w tym stylu. Ponadto w tym okresie miasto realizowało głównie projekty w stylu neogotyckim i neoklasycystycznym.
Eklektyzm (1825-początek XX wieku)
Kierunek polegający na łączeniu w jednej budowli w sposób swobodny, często niezgodnych ze sobą, elementów wybranych z różnych stylów architektonicznych (wielostylowość). W praktyce dominował w danym budynku jeden, konkretny styl np. neogotycki, neobarokowy lub neorenesansowy).
W Pasłęku, przed 1945 rokiem, w tym stylu powstało przynajmniej kila budowli. Dominował w nich styl klasyczny.
[gmedia id=82]
Neoklasycyzm (koniec XVIII – 1940)
Styl nawiązywał do architektury renesansowej, przede wszystkim w dekoracji, w mniejszym stopniu w ukształtowaniu bryły budynku czy architekturze wnętrz.
W Pasłęku styl ten dominował wraz z innymi stylami klasycznymi w architekturze całego miasta. Do dzisiaj pozostało tylko kilka budynków, które dają możliwość ujrzenia w wyobraźni „Rotenburga wschodu”: budynek Banku Spółdzielczego, narożna kamienica Spółdzielni „Społem”, dom na ul. Augustyna Steffena, kilka kamienic Starego Miasta i jeszcze kilka budynków tracących po każdym remoncie swój pierwotny styl.
[gmedia id=68]
Secesja (1890-1925)
Secesję cechowała forma stosunkowo abstrakcyjna, lecz jednocześnie o bogatej ornamentyce. Styl ograniczał się zasadniczo do zdobnictwa. Konstrukcja budynków, w zależności od przeznaczenia, była różna. W ornamentyce odwoływano się do natury. Ornament secesyjny miał nie tylko podkreślać konstrukcję, lecz także stanowił symboliczne przedstawienie jego funkcji. Wśród ornamentyki secesyjnej pojawiają się stylizowane formy roślinne, postacie i maski długowłosych kobiet, formy przypominające niekiedy draperie lub skórę, reliefy wypełniają niekiedy całą powierzchnię ścian zewnętrznych. W elewacji widoczne jest zamiłowanie do miękkich i krzywych linii, wyobleń. Ornament obejmuje także detale wykończenia budynku, takie jak klamki czy balustrady schodów.
W Pasłęku jest kilka secesyjnych domów. Są to budynki mieszkalne. Niestety, ornamentykę łatwo przykryć farbą lub schować pod styropianem. Na szczęście odnaleźć je można w domach: przy ul. Piłsudskiego, Wojska Polskiego i na Starym Mieście.
[gmedia id=65]
Wczesny modernizm (1918 – 1960)
Modernizm – ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918–1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.
Cechy modernizmu w architekturze: forma wynika z funkcji (lub też forma następuje po funkcji), uznanie misji, czyli wychowanie człowieka przez architekturę i sztukę, zapewnienie człowiekowi godziwych warunków życia, minimalizm zarówno wewnątrz jak i zewnątrz budynku, brak jednolitej formy stylowej, unikanie symetrii, płaski dach (często z tarasem), szerokie okna wpuszczające dużo światła, często bez gzymsów, duże płaskie i jednolite powierzchnie elewacji –w pastelowych lub białych kolorach, stosowanie jako surowca betonu, stali, żelbetonu, szkła, obszerne, przeszklone klatki schodowe, przeszklone elewacje, nadawanie budynkom cech abstrakcyjnych, demonstrowanie nowoczesnej technologii, tworzenie centrum miast, jako miejsca z wydzielonymi obszarami usługowymi, handlowymi i rekreacyjnymi.
Wczesny modernizm, w Pasłęku to budynki „poniemieckie” (odbudowanych lub niewiele zmienionych) oraz wiele domów, które budowali, przybyli tutaj „Pasłęczanie”. W latach 50 i 60 XX wieku nowe domy były często wzorowane na niemieckich, tych „sprzed wojny”. Budynki wczesnego modernizmu: Osiedle Robotnicze, zaokrąglone budynki księgarni, apteki i mieszkalny w jednym rejonie (ul. Bankowa, Kopernika), Rossmann po remoncie i wiele innych. Charakterystyczne dla stylu są budynki wokół Placu Grunwaldzkiego i poczta przy ul. Jagiełły.
[gmedia id=74]
Socrealizm (w Polsce, lata 40 i 50 XX wieku)
W Polsce socrealizm realizował się w u schyłku lat czterdziestych i w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. W tym czasie w Pasłęku nie powstawały nowe budynki, a jedynie odbudowywano niemieckie, zniszczone przez rezydujące w 1945 roku wojska. Pierwsze nowe budynki, z przeznaczeniem na mieszkania zakładowe dla pracowników Odlewni, zbudowano około roku 1953. Wyglądem nawiązują do budynków niemieckich.
Socrealizm był stylem, który dobrze komponowałby się z poniemiecką architekturą Pasłęka.
Późny modernizm (od lat 50-lata 80 XX wieku)
Późny modernizm sprowadził funkcję i konstrukcję budynku, określone w założeniach ogólnych modernizmu, niemal wyłącznie do istniejących uwarunkowań materialnych. Minimalizm nie zawsze współgrał z funkcjonalizmem (niskie mieszkania, „ślepe” kuchnie, brak izolacji cieplnej …).
W latach 60 XX wieku w Pasłęku budowano obok „starego” budownictwa i jeśli już dzisiaj domy późnego modernizmu komponują się z budynkami innych stylów to jest to zasługą miejskiej zieleni, a zwłaszcza wyrosłym, wysokim drzewom. To zjawisko nie występuje na Starym mieście, przez co punktowce nadal „straszą”, głównie turystów.
Budynki, oprócz domów mieszkalnych, późnego modernizmu to m.in.: Bank PKO na rogu ulic Bankowej i 3 Maja, szkoły podstawowe i przedszkola.
[gmedia id=84]
Postmodernizm (od 1965 roku)
Architektura postmodernizmu jest złożona, niejednolita i różnorodna Z zewnątrz budowle są dekorowane według gustów i upodobań architektów lub użytkowników. Budynek ma się opierać na klasycznych, jak i nowszych symbolach (wieża, cokół, portal, szkło, kratownica). W fasadach postmodernistycznych często odnaleźć można symboliczne znaczenie. Ważne są: ornamenty, symbole i symetrie. Wyróżnić można w tym stylu różne nurty.
W Pasłęku w stylu postmodernistycznym zaczęto budować od roku 1989, czyli od likwidacji państwowego monopolu na budownictwo mieszkaniowe. Niektóre budynki stylu modernistycznego w trakcie modernizacji nabierają cech stylu postmodernistycznego.
[gmedia id=86]
Style współczesne, czyli zakończenie
conservatio sine historiae nihil est”
Współcześnie w Pasłęku w architekturze nie ma żadnej spójnej koncepcji. Modernizm ustępuje miejsca różnym nurtom postmodernizmu. Na Starym mieście jako obowiązujący styl zabudowy przyjęto retrowersję (jeden z nurtów postmodernizmu), czyli koncepcję architektury luźno nawiązującą w wyglądzie do stylów historycznych.
W Pasłęku dominuje zabudowa „z katalogów”, czyli powielanie gotowych projektów. Nowe budynki są typowe, charakterystyczne również dla innych regionów Polski jak: dworek szlachecki (dom o dwuspadowym dachu i ganku, podtrzymywanym przez dwie kolumny), czy „mazowiecki sześcian„. Wyjątkiem jest eksperyment: prosty, ekologiczny dom z pustaków, pozbawiony detalu (w pobliżu Parku Ekologicznego), który otrzymał międzynarodową nagrodę „Outstanding Earthen Architecture in Europe” za projekt i nowatorską metodę realizacji. Jeśli to zbyt mało to może … zbudować w stylu neoklasycystycznym w centrum kilka ekologicznych (w nowoczesnej technologii high-tech) budynków dla Urzędu Miejskiego, Biblioteki i Ośrodka Kultury. A zamek? Zwrócić dla Zakonu Najświętszej Marii Panny, czyli krzyżakom. Niech go wyremontują. Niech będąc częścią miasta przechadzają się po starówce w długich płaszczach z czarnym krzyżem.
[gmedia id=88]
Opracował: Roman Cichocki
Przy opisach cech stylu architektonicznego korzystałem z informacji dostępnych w serwisie Wikipedia.
Gotyckie detale architektoniczne kościoła św. Bartłomieja
Kościół św. Bartłomieja w Pasłęku
Miejsce i czas budowy kościoła (Prusy, początek XIV wieku) to okres tzw. gotyku ceglanego (niem. Backsteingotik) – w szerokim znaczeniu określa się tym pojęciem dzieła architektury gotyckiej, gdzie cegła stanowi podstawowy materiał budulcowy.
Styl gotycki powstawał w połowie XII wieku, niemal jednocześnie w Anglii i Francji, ale, mówiąc precyzyjniej, powstał on na terenach działania zakonów benedyktynów i cystersów i nie był etapem rozwoju którejkolwiek kultury regionalnej (a tym bardziej narodowej, bo pojęcie narodów wtedy nie istniało), ale paneuropejskiej kultury chrześcijańskiej.
Na pozór gotyk przejął wiele cech stylu romańskiego, ale nie był on wynikiem prostego rozwoju architektury romańskiej, ponieważ zmienił zasadę konstrukcji budowli, zastępując ścianę podporą punktową (filarem) i zwalniając miejsce dla okien wpuszczających do wnętrza budowli światło. W gotyku budowle odznaczały się dużą lekkością w stosunku do budowli romańskich. Miały one wiele okien, wypełnianych zazwyczaj witrażami, strzeliste wieże, bogato zdobione portale.Kościoły zyskały na wysokości. W lekkich, ażurowych ścianach pojawiły się ogromne okna. Wypełniały one wnętrza świątyń wielobarwnym światłem. Polichromie, którymi dekorowano ściany kościołów zapoznawały wiernych z opowieściami biblijnymi lub dziejami świętych. W górnych partiach okien umieszczano kamienną plecionkę – maswerk. Ciężaru stropu i sklepień nie dźwigały ściany, lecz – przez wymurowane z kamienia (rzadziej z cegły) żebra – był on przenoszony na przypory. Mury budowli zdobiono wypalanymi na ciemno cegłami, które układano w geometryczne wzory (cegła zenderówka). Kościół św. Bartłomieja, przed remontem z roku 1751 roku posiadał prawdopodobnie masywne filary ceglane w kształcie ośmiokątnym (tak jak w katedrze św. Mikołaja w Elblągu). Zastąpieniem ich drewnianymi kolumnami toskańskimi przeniosło znaczny ciężar dachu na ściany boczne, które teraz wymagały dobudowania przypór.
Zachowane gotyckie detale kościoła św. Bartłomieja.
Wieża kościoła z blendami i fryzamiŚciana wieży z gotyckimi detalami i śladem po dawnym wejściu na wieżę.
Wieża na planie czworoboku
Gotyckie wieże mają zwykle plan kwadratowy, czasami ośmiokątny. Po pożarze kościoła z roku 1543 hełm wieży uzyskał charakter barokowy, jednak po kolejnym pożarze w roku 1922 przywrócono jej wygląd gotycki (regotyzacja).
Grubość ścian wieży wynosi 2,8 m (prezbiterium ma 1,5m, w nawach bocznych 1,3m)
Fryz
FRYZ – element wystroju architektonicznego w postaci poziomego pasa o rozmaitych motywach dekoracyjnych. W gotyku dominują motywy roślinne i figuralne. W kościele św. Bartłomieja fryzy w postaci białych, poziomych pasów umieszczono na wieży kościelnej.
Zendrówka – cegła ceramiczna wypalona do granicy zeszklenia. Jej powierzchnie są błyszczące i ciemniejsze niż cegły zwykłej, zwanej wiśniówką. Stosowana do budowy fundamentów i mocno obciążonych filarów. W okresie gotyku stosowana często w celach dekoracyjnych do tworzenia geometrycznych wzorów urozmaicających powierzchnie ceglanych ścian.
Maswerk – geometryczny wzór odkuty z kamienia, używany do wypełnienia górnej części okna, rozety
Ostrołuk – w większości okien, blend, w portalu widać ostrołuk. Jest to łuk, którego szczyt powstał z przecięcia się dwóch fragmentów okręgu.
Blenda – płytka wnęka w ścianie, o wykroju arkady lub okna, stosowana przede wszystkim w celach estetycznych (dekoracyjnych), zwykle otynkowana i malowana na biało lub wzorzyście. Często jest błędnie rozpoznawana jako zamurowany, istniejący wcześniej otwór. Faktem jest, że blendy pod dużymi oknami z witrażami w kościele św. Bartłomieja powstały w wyniku zamurowania istniejących tam wcześniej okien.
Portal, wimperga, rozeta
Rozeta (różyczka) – duży okrągły otwór okienny wypełniony dekoracją: maswerkiem i witrażem, występujący w architekturze kościelnej, zwykle w fasadzie nad głównym portalem.
Portal – ozdobne obramowanie drzwi wejściowych. W kościołach z cegły, takich jak św. Bartłomieja w Pasłęku, są mniej ozdobne od tych budowanych z kamienia.
Wimperga – dekoracyjne, ażurowe wykończenie w kształcie trójkąta, wieńczące szczyt portalu albo okna
Przypory
Przypora: element pionowy, usytuowany przy ścianie zewnętrznej lub za nią, który pozwala przenosić obciążenia ze sklepienia oraz wzmacniać ścianę. Zadaniem przypory jest wzmocnienie ściany budynku lub muru oraz przenoszenie ciężaru sklepień na podłoże. Przypora stanowi podstawowy element konstrukcji filarowo-skarpowej charakterystycznej dla architektury gotyku.
W kościele św. Bartłomieja przypory zostały dobudowane w trakcie remontu po remoncie w 1751 roku. Wynikało to z konieczności przeniesienia ciężaru dachu z kolumn na ściany, gdyż ceglane kolumny zastąpiono słabszymi – drewnianymi.
Polichromia kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku jest dziełem malarzy: Tadeusza lub/i Józefa Drapiewskiego, którzy byli synami Leona Drapiewskiego (ur.1885 zm.1970). Wraz z Władysławem Drapiewskim (najbardziej znanym z tej rodziny malarzy sakralnych, ur.1876 zm.1961) oraz Kazimierzem Drapiewskim (ur.1889 zm.1978) w okresie od lat dwudziestych do lat siedemdziesiątych XX wieku wykonali oni polichromie w 122 kościołach północnej polski (większość na tzw. ziemiach odzyskanych). Polichromia w Pasłęku została wykonana na przełomie lat 1958-1959 co oznacza, że musiał ją wykonać jeden z synów Leona, gdyż ojciec i stryjowie byli już w zbyt podeszłym wieku (odpowiednio Kazimierz- 70 , Leon – 74, Władysław – 83 lata). Prace te były częścią remontu jaki rozpoczął proboszcz parafii ks. Dr Zajkowski, a zostały zakończone już za kadencji proboszcza ks. mgr Kazimierza Cyganka. Nie znane są szczegóły prac takie jak rodzaj farb i technika wykonania. Ksiądz Cyganek zaznaczył w swojej kronice jakoby malarze nie użyli farb takiej jakości jaką podali w umowie. Farby jakimi powinni malować to zapewne farby krzemianowe z potasowym szkłem wodnym, jakich używał Władysław Drapiewski przy malowaniu katedry w Płocku. Czy użyto takiej czy też innej farby ? Nie wiadomo. Brak jest również szczegółowego opisu postaci świętych figurujących na łuku przed prezbiterium oraz wyjaśnienia sceny jaką przedstawia polichromia. Niniejsza praca jest próbą opisu tego dzieła. Należy również zaznaczyć, że polichromia przedstawiająca świętych została odnowiona w czasie gdy proboszczem był ksiądz prałat Adam Tylutki. Dokumentacja tych prac również nie jest znana. Jedynym dowodem tej renowacji jest fakt, że do 1983 r. (początek administracji ks. Tylutkiego) brak było nimbów (poświaty wokół głowy) przy dwóch postaciach, które zostały kanonizowane przez Jana Pawła II, a więc po roku 1978. Oznacza to, że wizerunki tych świętych przedstawiają postacie, które przed rokiem wykonania polichromii nie były jeszcze ogłoszone świętymi. Chodzi o postacie św. Jadwigi (skrajnie po lewej stronie) oraz bł. Brata Alberta Chmielowskiego (skrajnie po prawej stronie).
Scena przedstawia grupę 14 świętych adorujących najświętszy sakrament. Nad monstrancją unosi się Duch Święty w postaci gołębicy. Wyżej, w otoczeniu aniołów widzimy Matkę Boską w koronie zasiadającą na tronie, trzymającą na kolanach Jezusa Chrystusa, również w koronie. Aby zinterpretować scenę tej polichromii należy wrócić do pierwotnego obrazu (bez nimbów u dwóch postaci). Przez lata patrząc na twarze świętych odnieść można było wrażenie, że każda z dwóch grup ofiarowuje Jezusowi przez wstawiennictwo jego Matki Królowej Polski dary swojej świętości. Z lewej strony klęczący święty Wojciech trzyma palmę męczeństwa, a z prawej, również klęczący, św. Kazimierz Jagiellończyk – koronę, której nigdy za życia nie założył. Za nimi klęczą lub stoją inni święci wraz ze swoimi „darami” świętości. Na końcu każdej grupy stoją osoby, które nie zostały jeszcze ogłoszone świętymi. To właśnie za nimi orędują zakonnice i zakonnicy, biskupi i królewicz. Naiwnie można było zastanawiać się na tym, której grupy dary zostaną przyjęte? Tak odbierałem tę scenę. W chwili kiedy ujrzałem domalowane poświaty wokół królowej i zakonnika wiedziałem, że prośby zostały wysłuchane i zostali oni ogłoszeni świętymi. Stało się tak za pontyfikatu papieża Jana Pawła II. Jaki teraz przekaz niesie obraz świętych ? Na polichromii w Swarzewie, mimo remontu, świadomie podjęto decyzję o nie domalowywaniu nimbu dla św. Jadwigi.
W roku 1958 ks. dr Stefan Zajkowski rozpoczął remont kościoła, który wcześniej, przez stulecia był miejscem modlitw ewangelików niemieckich. Opisał to, wraz z własną oceną, w swojej kronice ks. mgr Cyganek. W miejscu, gdzie obecnie jest wizerunek świętych, widniał napis będący zapewne cytatem z biblii. Istotą remontu było nie tylko dostosowanie kościoła do obrządku wyznania rzymsko-katolickiego, ale także podkreślenie historycznej polskości tych ziem. Ludność napływowa z Wołynia, Ukrainy, Wileńszczyzny oraz innych rejonów Polski miała poczuć w kościele jedność narodową oraz wspaniałą, chrześcijańską historię. Dlatego na polichromii zostali umieszczeni znani i czczeni święci związani z Polską. Takie podejście wymagało zatrudnienia malarza, który specjalizował się w wizerunkach tychże świętych. Istotnym dowodem tej tezy jest fakt, że panowie Drapiewscy malowali głównie świętych polskich oraz sceny biblijne. Podobne grupy świętych, jak w pasłęckim kościele widnieją w innych kościołach np. w Swarzewie i Czaplinku. Różnice polegają na ilości świętych (np. w Swarzewie jest ich 19, w Czaplinku – 24), w kolorystyce szat oraz tzw. atrybutach ikonograficznych charakterystycznych dla świętego. Niestety, w żadnym z wymienionych kościołów nie odnalazłem dokładnej informacji nt. oznaczenia świętych z polichromii. Bardzo istotne jest wymienienie świętych na ścianie w kościele Podwyższenia Krzyża w Czaplinku. Podpisy jednak nie są bezpośrednio pod postaciami i nie określają jednoznacznie, którego świętego oznaczają. Porównanie bezpośrednie a czasami drogą eliminacji pozwoliło określić tylko niektóre postacie w naszym kościele. Dla przykładu postać świętej z lewej strony: zakonnica klęczy a obok niej znajduje się model klasztoru. Tak są przedstawiane św. Kinga i bł. Jadwiga Śląska. Obydwie święte były księżnymi, które wstąpiły do zakonu. Jedna należała do zakonu klarysek (czarny habit) a druga do zakonu norbertanek (biały habit). Odnalezienie bł. Jadwigi w innej grupie świętych na polichromii w Czaplinku w stroju książęcym jest jedną z przesłanek, że świętą z polichromii pasłęckiej jest św. Kinga a nie bł. Jadwiga Śląska. Należy zaznaczyć, że postacie świętych, malowane przez Drapiewskich, mają w różnych kościołach bardzo podobne pozy, a nawet są malowane w tych samych grupach. Ilość miejsca na łuku pasłęckiego kościoła ograniczyła liczbę świętych. Polichromia zyskała na wyrazistości.
Warto zwrócić uwagę, że artysta dokonał symetrycznego podziału świętych na dwie grupy. Po każdej ze stron znajdują się: postać w koronie, 2 biskupów , 4 osoby zakonne. Więcej. Po lewej stronie wśród postaci zakonnych: 2 klaryski, 1 jezuita i 1 dominikanin. Po prawej stronie: 2 franciszkanów (Bracia Mniejsi są bratnim zakonem, dla zakonu, który założyła święta Klara), 1 jezuita i 1 dominikanin. Po lewej i prawej stronie 4 postacie stoją a 3 klęczą. Po lewej stronie: księga, palma męczeństwa, korona (wspomniana), pastorał. Po prawej tak samo. Artystyczna symetria! Gdyby św. Kingę malarz przedstawił w szacie książęcej i z koroną na głowie (jak to czynili inni malarze) to nie zostałaby zachowana symetria . Pragnę podkreślić, że na polichromii są umieszczeni wszyscy aktualni patroni Polski (pierwszo i drugorzędni) oraz 4 patronów historycznych. Brakuje 4 świętych historycznych: św. Jana z Dukli, św. Jana z Kant, św. Floriana i św. Wacława. Brakujące postacie świętych, również w innych kościołach nie były malowane przez panów Drapiewskich zbyt często (np. nie spotkałem się z wizerunkami św. Floriana i św. Wacława). Z racji informacji zawartej w kronice ks. Cyganka o tym, że malowanie kościoła nie zostało dokończone (dowodem mogą być białe boczne ściany kościoła) można domniemywać, że wizerunki innych świętych również były planowane. Właśnie tak jest np. w Czaplinku, gdzie polichromia ze świętymi zajmuje niemal cały kościół.
Poniższe opisy świętych zawierają informacje dotyczące sposobu w jaki artyści ich przedstawiali. Chodzi przede wszystkim o tzw. atrybuty mające wyróżnić postać spośród innych świętych. Liczba świętych i błogosławionych rzymsko-katolickich nazwanych i związanych z Polską wynosi ponad 130. Analizując jakiego świętego przedstawia dany wizerunek, obok analizy tzw. atrybutów ikonograficznych i porównania z innym pracami danego malarza, należy wziąć pod uwagę wszystkie postacie mające wspólne cechy dla danego wizerunku. Jeśli postać jest mężczyzną w szatach biskupich i do tego ma być związana z polską to analizę ograniczamy do kilku lub co najwyżej kilkunastu osób. Sporym wyzwaniem jest potwierdzenie osób zakonnych ze względu na historyczne zmiany dotyczące koloru habitów. Ponadto każdy malarz dodaje pewne elementy związane z życiem świętego, ale niestosowane przedtem przez innych artystów.
klęczą: św. Kinga, św. Stanisław Kostka, św. Wojciech
prawa grupa (od lewej strony):
stoją: św. Stanisław biskup, bł. Jakub Strzemię, św. Jacek Odrowąż, św. Albert Chmielowski
klęczą: św. Kazimierz Jagiellończyk, św. Andrzej Bobola, bł. Władysław z Gielniowa
Postacie świętych, w kolejności od lewej strony (będąc zwróconym twarzą w kierunku ołtarza).
1. Św. Jadwiga Andegaweńska – królowa Polski
Atrybuty świętej: najczęściej jest to postać w koronie i w królewskich szatach.
Atrybuty z polichromii: pełna zgodność z powszechnym wyglądem tj. postać w koronie i królewskich szatach.
Święta Jadwiga w czasie powstawania pracy nie miała nimbu, a po roku 1983 został on domalowany. Fakt ten świadczy, że postać z polichromii musiała być kanonizowana po roku 1959. Królowa Jadwiga została beatyfikowana przez papieża Jana Pawła II w 1979 roku, a w roku 1997 odbyła się jej kanonizacja. Fakt ten jednoznacznie określa jej postać na polichromii (inne królowe nie były w tym czasie kanonizowane).
2.Bł. Salomea – księżniczka polska, pierwsza klaryska w Polsce.
św. Klara
Atrybuty błogosławionej: gwiazda i habit zakonu klarysek. Ponadto powszechne są wizerunki z krzyżem w ręku.
Atrybuty z polichromii: gwiazda nad nimbem, krzyż i korona cierniowa w rękach, habit (zgodny z habitem z pierwszych wizerunków św. Klary).
Tradycja mówi, że w momencie zgonu Salomei, siostry otaczające łoże umierającej ujrzały wychodzącą z jej ust jasną gwiazdę, która uniosła się do nieba.
Porównując ten wizerunek z wizerunkami postaci w analogicznej pozie i stojącej tak samo obok św. Królowej Jadwigi w kościołach w Czaplinku (podpisanym bł. Salomea) i Swarzewie, można zauważyć występujące różnice w kolorze habitu (tam: czarny) oraz brak jakichkolwiek atrybutów tj. gwiazdy, krzyża i korony cierniowej. W pasłęckim kościele habit jest w kolorze szaro-jasnobrązowym z czarnym welonem. Często bł. Salomea jest ukazywana w ikonografii w habicie brązowym lub czarnym. Klaryski obecnie mają habity w kolorze czarnym, jednak wiele obrazów i figur samej św. Klary, założycielki zakonu, jest niemal identycznych w kolorystyce z habitem bł. Salomei z pasłęckiej polichromii. Ten sam kolor habitu ma również klęcząca obok św. Kinga, która również była klaryską. W kościele w Czaplinku św. Kinga (również klęcząca) ma inny kolor habitu – brązowy z jasnym płaszczem. Pozwolę sobie stwierdzić, że postać bł. Salomei z kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku jest najbardziej wyrazistą w stosunku do porównywanych postaci tej świętej w innych kościołach. Zgodność wyglądu habitu ze św. Kingą oraz gwiazda i trzymany w rękach krzyż są powszechne w jej wizerunku. Szczególnie istotny jest fakt, że wśród świętych związanych z Polską tylko bł. Salomea przedstawiana jest z wizerunkiem gwiazdy.
św. Klara i Franciszek
3. Św. Kinga – księżna polska, klaryska (patronka polskich samorządowców).
Atrybuty świętej: habit klaryski lub księżnej, makieta klasztoru ze Starego Sącza, bryła soli w której bywa pierścień.
Atrybuty z polichromii: habit klaryski (analogicznie jak u bł. Salomei), makieta klasztoru.
Opis postaci został zawarty częściowo przy opisie bł. Salomei, która była szwagierką św. Kingi. Tylko dwie święte związane z polską są przedstawiane z wizerunkami kościoła lub klasztoru. Są to św. Kinga (córka króla Węgier i żona polskiego księcia) oraz bł. Jadwiga Śląska (córka księcia bawarskiego i żona polskiego księcia). Pierwsza należała do zakonu klarysek (czarny habit) a druga do zakonu norbertanek (biały habit z czarnym welonem). Obie są przedstawiane w stroju księżnej lub w stroju zakonnym. Kolor habitu z polichromii jest jasnobrązowy – taki jak na wczesnych wizerunkach u św. Klary (założycielki zakonu klarysek). Ponadto bł. Jadwiga Śląska w Czaplinku jest namalowana w innej grupie świętych i w dodatku w szatach księżnej z koroną na głowie.
4. Bł. Wincenty Kadłubek – biskup, zakon cystersów, kronikarz polski
Atrybuty z polichromii: szata biskupia, pastorał, księga
Błogosławiony Wincenty Kadłubek był biskupem krakowskim. Znany jest powszechnie jako autor Kroniki polskiej – drugiego dzieła w historii Polski. Na polichromii kościoła należy dodatkowo zwrócić uwagę na biało-czerwoną lilijkę na mitrze oraz ozdobny pastorał. Pierwsze oznacza biskupa Polaka. Nie znam powodów, dla których pastorał tego świętego jest bardziej udekorowany, ale na innych obrazach można zauważyć różne ozdoby jego wizerunku np. kamienie szlachetne. Bardzo istotnym argumentem jest fakt podobieństwa z postacią tego świętego na polichromii w Czaplinku (szata jest w innej kolorystyce i niewielka różnica w pozie).
Atrybuty świętego: habit dominikański, krzyż misyjny, kielich, otwarta Ewangelia, laska pielgrzyma, lilia, monstrancja, puszka z komunikantami, różaniec, ognista kula lub ognisty słup nad głową.
Atrybuty z polichromii: habit dominikański, język ognia nad nimbem
Błogosławiony Czesław jest przedstawiony w habicie dominikańskim oraz z językiem ognia nad nimbem. Takie przedstawienie świętego sprawia, że jest on dużo bardziej wyrazisty niż w innych kościołach. Warto wspomnieć, że bł. Czesław był krewnym Jacka Odrowąża (również dominikanina), który został przedstawiony w drugiej grupie świętych. Na polichromii mamy więcej dwie zakonnice z zakonu klarysek będące kuzynkami oraz dwóch dominikanów także będących kuzynami. Przypadek?
6. Św. Stanisław Kostka – jezuita (drugorzędny patron Polski)
Atrybuty świętego: jezuita, najczęściej jak przyjmuje Komunię Świętą z rąk anioła lub św. Barbary
Atrybuty z polichromii: habit jezuity, młodość
Z racji młodego wieku w jakim zmarł (miał 18 lat) na wszystkich wizerunkach wyróżnia się swym młodzieńczym wyglądem. Dodatkowo czarny habit jezuity jednoznacznie określa tego świętego.
7. Św. Wojciech – biskup, męczennik (pierwszorzędny patron Polski)
Atrybut świętego: szata biskupia z paliuszem, wiosło, palma męczeństwa, pastorał księga, czasem przypominająca śmierć odcięta głowa niesiona w ręce. Jego atrybuty to także orzeł oraz włócznie, od których zginął.
Atrybuty z polichromii: szata biskupia z paliuszem, palma męczeństwa
Święty klęczy. Ubrany jest w szaty biskupie. Przed sobą trzyma liść palmy. Na ramionach ma paliusz. Znamienny jest fakt, że jest to jedyny biskup z polichromii, który nie ma biało-czerwonej lilijki. Być może dlatego, że św. Wojciech był Czechem. Dodatkowo płaszcz tej postaci, jak i innego biskupa (też trzymającego palmę) jest w kolorze czerwonym, który symbolizuje męczeństwo. Na innych, porównywanych polichromiach aż takiej zgodności kolorystycznej nie ma. Jest to kolejny fakt świadczący o zgodności z symboliką religijną tej sceny. Cechą wyróżniającą tę postać jest dodatkowo broda, której żaden inny biskup z polichromii nie posiada. Św. Wojciech jest pierwszym, a inaczej określając, najstarszym polskim świętym. W odróżnieniu od św. Stanisława ze Szczepanowa, św. Wojciech prawie zawsze jest malowany z brodą.
Prawa strona polichromii
8. Św. Kazimierz Jagiellończyk – królewicz (główny patron Litwy i historyczny Polski)
Atrybuty świętego: strój książęcy z mitrą na głowie i lilią w dłoni, klęczący przed drzwiami zamkniętej katedry, dwie skrzyżowane buławy, herb Jagiellonów, Matka Boska Ostrobramska oraz szarfa z tytułem hymnu znalezionego w trumnie.
Atrybuty z polichromii: strój książęcy, korona w rękach, młodzieńczy wygląd.
Jest to jedyny święty polski, którego atrybutem jest korona. Ponadto, z racji wieku w którym umarł tj. 26. lat, jego młodzieńczy wygląd jednoznacznie wyróżnia tę postać spośród innych wizerunków świętych.
9. Św. Stanisław ze Szczepanowa – biskup, męczennik (pierwszorzędny patron Polski)
Atrybuty z polichromii: strój biskupi z paliuszem, palma męczeństwa, pastorał, księga
Atrybut jakimi jest paliusz i palma męczeństwa zawężają obszar poszukiwań tylko do dwóch świętych biskupów tj. św. Stanisława i św. Wojciecha. Księga z trzymana w ręce (tu: symbol przestrzegania praw Bożych), na której widać biało-czerwoną lilijkę (symbol polskości) jednoznacznie określają tę postać jako św. Stanisława ze Szczepanowa, albo jeśli ktoś woli bardziej współcześnie – Szczepanowskiego. O jego wielkim znaczeniu dla Polski niech świadczy fakt, że jej rozpad na dzielnice a następnie zjednoczenie przypisywano właśnie temu świętemu.
10. Bł. Jakub Strzemię (Strepa) – biskup (patron archidiecezji lwowskiej i Lwowa)
Atrybuty świętego: w stroju biskupa wraz z pieczęcią herbową i wizerunkiem Matki Bożej lub w czasie adoracji Najświętszego Sakramentu
Atrybuty z polichromii: strój biskupi
Poza biało-czerwonymi lilijkami na mitrze (nakrycie głowy) oraz na rękawiczce (świadczących o polskim pochodzeniu świętego) na pierwszy rzut oka nie widać żadnych atrybutów charakterystycznych dla tej postaci. Po uważnym przyjrzeniu się można zauważyć, że na płaszczu biskupim widać bogatą lamówkę z jakąś postacią (koniecznie trzeba zrobić lepsze zdjęcie). Dopiero analiza postaci przedstawianych w ikonografii wszystkich polskich biskupów ogłoszonych świętymi przed 1958 rokiem (data rozpoczęcia prac nad polichromią) sprawia, że dostrzec można atrybuty tego świętego w innej części polichromii. Właśnie złożone, w geście modlitewnym dłonie, wskazują nam Matkę Bożą oraz Najświętszy Sakrament. To są właśnie symbole bł. Jakuba Strepy.
11. Św. Andrzej Bobola – jezuita, misjonarz, kaznodzieja, męczennik (drugorzędny patron Polski, patron archidiecezji warszawskiej i warmińskiej)
Atrybutami świętego są najczęściej: habit jezuity
Atrybuty z polichromii: habit jezuity
Postać tego świętego często jest przedstawiana w pozie klęczącej z rozłożonymi rękoma, z siwymi włosami i siwą brodą. W tej samej pozie, ale w ciemnych włosach przedstawiona jest ta postać na polichromii w Czaplinku właśnie jako św. Andrzej Bobola.
12. Św. Jacek Odrowąż – dominikanin
Atrybuty świętego: mężczyzna w średnim wieku, z krótką brodą, odziany w habit dominikański oraz czarny płaszcz z kapturem, monstrancja, posąg Najświętszej Maryi Panny i księga, cyborium lub kielich.
Atrybuty z polichromii: habit dominikański, figura Matki Boskiej trzymającej krzyż z Jezusem Chrystusem, puszka (cyborium).
Jest to jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci świętych. Trzymana w jednej ręce figura Matki Bożej trzymającej ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa a w drugiej cyborium jednoznacznie nawiązują do historii z życia św. Jacka. W XVII wieku Jacek Odrowąż był we Włoszech jednym z najczęściej malowanych świętych. Wizerunek tego świętego namalował El Greco. Jacek Odrowąż jest również upamiętniony koło bazyliki w Lourdes, między postaciami biblijnymi i najwybitniejszymi świętymi francuskimi. Jego figura, jako jedynego polskiego świętego, znajduje się na placu św. Piotra w Watykanie.
13. Bł. Władysław (Ładysław) z Gielniowa – franciszkanin
Atrybutami świętego są najczęściej:
Atrybuty z polichromii: habit franciszkański
Należał do zakonu franciszkanów obserwantów (bernardyni). Św. Władysław odznaczał się duchem pokuty (często pościł, nosił włosiennicę, stosował samobiczowanie itp.). Szczególnym kultem otaczał Matkę Bożą. Jednak brak atrybutów przypisanych do tej postaci sprawił, że może być ona mylona ze św. Janem z Dukli. Dopiero sposób przedstawienia św. Jana z Dukli przez Drapiewskich na innych polichromiach oraz wystąpienie niemal identycznej postaci w grupie świętych w kościele w Czaplinku, wśród której był wymieniony bł. Władysław z Gielniowa, jednoznacznie wskazuje na tego świętego.
14. Św. Albert Chmielowski – franciszkanin
Fot. Albert Chmielowski
Atrybutami świętego są najczęściej: wszystko co dotyczy pomocy biednym (łamanie chleba, obejmowanie cierpiących).
Atrybuty z polichromii: habit franciszkański
Założyciel zakonu franciszkańskiego – albertynów. Nimb (atrybut świętości) został domalowany w latach 80 XX wieku, tak jak to miało miejsce przy postaci królowej Jadwigi. Data beatyfikacji to 22.VI.1983, a kanonizacji 12.XI.1989.
Zakończenie
Powyższy opis przedstawia analizę postaci świętych polichromii kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku. Górna część polichromii przedstawiającą Matkę Bożą, patronkę, królową Polski, trzymającą na kolanach swojego syna Jezusa Chrystusa w otoczeniu Aniołów wymaga dodatkowej analizy.
Postacie świętych: królowej Jadwigi, Jacka Odrowąża, Kazimierza Jagiellończyka, Andrzeja Boboli i Stanisława Kostki są łatwo rozpoznawalne ze względu na podobieństwo do innych ich wizerunków z racji charakterystycznego wyglądu bądź atrybutów. Czasami dylemat dotyczy określenia postaci spośród dwóch świętych np. św. Jadwiga Śląska czy św. Kinga, bł. Salomea czy bł. Bronisława, św. Wojciech czy św. Stanisław ze Szczepanowa, bł. Władysław z Gielniowa czy św. Jan z Dukli. Niektórzy święci w opisie ikonograficznym są niemal identyczni, a z powodu braku opisu ich rzeczywistego wyglądu artyści pozwalają sobie na realizację własnych wyobrażeń. Istotne jest wtedy znalezienie szczegółów, które będą argumentami za lub przeciw. Wizerunki św. Wojciecha i św. Stanisława w opisie są bardzo podobne. Obaj byli biskupami. Na obrazach mogą posiadając paliusz oraz palmę męczeństwa. Jeśli artysta namalowałby przy postaci wiosło lub orła to bez wątpienia byłby to św. Wojciech, a jeśli cztery orły to byłby to św. Stanisław. Na pasłęckiej polichromii artysta odróżnił świętych biskupów między innymi malując biało-czerwoną lilijkę na mitrach i rękawiczkach. Jest to symbol polskości. Jedynym, który nie ma tego symbolu jest klęczący biskup (św. Wojciech był Czechem), który dodatkowo ma brodę. Czy nie dlatego, że historycznie jest najstarszym biskupem ze wszystkich?
Polichromia kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku jest dziełem godnym uwagi ze względów nie tylko religijnych ale również historycznych i artystycznych.
Odniesienie do kroniki ks. Cyganka
Po wykonaniu tego opracowania w Kronice Parafii Pasłęk ks. Cyganka wydanie II opatrzone datą 31.12.1980 odnalazłem wykaz świętych z polichromii kościoła św. Bartłomieja w Pasłęku. Emerytowany ksiądz, przepisując swoją wcześniejszą kronikę miał 77 lat i najwyraźniej postanowił uzupełnić ją o dodatkowe informacje. Należy zwrócić uwagę, że niektóre informacje, w stosunku do pierwszej kroniki, zostały pominięte. Istotne jest, że w drugim wydaniu zostały wymienione wszystkie postacie świętych widniejące na polichromii. Cztery postacie nie zgadzają się z powyższym opracowaniem.
Według ks. Cyganka na polichromii widnieją – cytuję (zachowując znaki i formę, choć nie do końca można naśladować maszynę do pisania):
„Obraz przedstawia:
Matkę Boską Królową Polski na tronie, której hołd składają: Aniołowie, w niebie i na ziemi święci Pańscy, patronowie Polski, adorujący Najśw.Sakr.:
a/ po prawej stronie u góry Duch św.
św.Kazimierz Królewicz Polski
klęczy św.Andrzej Bobola, – męczennik
bł.Benedykt – pustelnik
św.Stanisław biskup męczennik
stoją św.Bogumił – Arcyb. Poznański
św.Jacek /z puszką/ i figurą Matki Boskiej
Bł.Maksymilian Kolbe – męczennik
b/ po lewej stronie klęczą: św.Wojciech biskup i męczennik
św.Stanisław Kostka patron młodz.
św.Bronisława – zakonnica i siostra św. Jacka
bł.Czesław Odrowąż, zakon. br. Bron. i Jacka
bł.Winc.Kadłubek – bp.krak. i kronikarz
bł.Salomea-zakonnica
bł.Jadwiga – żona króla W.Jagiełły”
Porównując to z proponowanym przeze mnie wykazem nie zgadzają się następujące postacie:
lp. wg ks. Cyganka wg niniejszego opracowania
1 bł. Benedykt bł. Władysław z Gielniowa
2 św. Bogumił bł. Jakub Strzemię
3 bł. Maksymilian Kolbe św. Albert Chmielowski
4 św. Bronisława św. Kinga
Kronika, wydanie II została opatrzona datą 31.XII.1980 r. tzn. już po beatyfikacji św. Jadwigi i św. Alberta Chmielowskiego oraz ojca Maksymiliana Kolbe.
Ad.1 Św. Benedykt – pustelnik w ikonografii malowany jest wraz ze swoim nauczycielem św. Andrzejem Świeradem. Byli pierwszymi polskimi świętymi, ale ich święte życie związane było z Węgrami, gdzie prowadzili pustelnicze życie i gdzie ponieśli męczeńską śmierć. Jeśli już, to malarz powinien w pierwszym rzędzie namalować nauczyciela, postać bardziej znaną (niektórzy historycy uważają, że św. Benedykt był Słowakiem). Porównując wizerunek z polichromią Drapiewskich w Czaplinku to brak jest na niej właśnie tego świętego, a bł. Władysław z Gielniowa (franciszkanin w brązowym habicie w pozie pokutnej) przedstawiony jest jako klęczący zakonnik w kapturze na głowie. Należy podkreślić, że w 1759 r. papież Klemens XIII ogłosił błogosławionego Władysława patronem Królestwa Polskiego i Litwy co mogło mieć znaczenie przy wyborze świętego na polichromię w Pasłęku w pierwszych latach po wojnie i to na tzw. „ziemiach odzyskanych”.
Ad.2 W ikonografii bł. Bogumił (arcybiskup gnieźnieński) przedstawiany jest w szatach pontyfikalnych z krzyżem w ręku, zwykle jako przechodzący suchą nogą przez rzekę.
Atrybutem jego jest ryba. Żaden z tych atrybutów nie występuje na polichromii pasłęckiej u wskazanej postaci. Natomiast bł. Jakub Strzemię w ikonografii przedstawiany jest w stroju biskupa wraz z pieczęcią herbową i wizerunkiem Matki Bożej lub w czasie adoracji Najświętszego Sakramentu. W kościele św. Bartłomieja postać biskupa nie posiada żadnych atrybutów. Zwróciłem uwagę na złożone ręce i właśnie na brak wyraźnych atrybutów. Stąd moja sugestia, że postać przedstawia tego świętego, gdyż jego atrybuty są w innej części polichromii tj. Najświętszy Sakrament i Matka Boska.
Ad.3 Bł. Maksymilian Kolbe jest postacią trudną do pomylenia z innymi świętymi ze względu na charakterystyczne okulary, szczupły wygląd, najczęściej bez brody (wizerunek jego znany jest z fotografii) oraz malowany z atrybutem jakim jest pasiasty ubiór obozowy. Bł. Albert Chmielowski i bł. Maksymilian Kolbe byli franciszkanami. Obaj w chwili malowania polichromii (1959 r.) nie byli kanonizowani. Jest to istotne ze względu na brak nimbu u tych postaci w pierwotnej wersji polichromii. Po zakończeniu II wojny światowej, generał zakonu franciszkanów o. Beda Maria Hess podjął starania w stolicy Apostolskiej w celu wyniesienia o. Maksymiliana na ołtarze. Dekret o heroiczności cnót o. Maksymiliana papież Paweł VI ogłosił 30 stycznia 1969. Czyli 10 lat po namalowaniu świętego. Został on beatyfikowany 17 października 1971, jako wyznawca przez papieża Pawła VI, a kanonizowany przez papieża Jana Pawła II 10 października 1982, jako męczennik. Natomiast, również po zakończeniu wojny, w 1946 roku, kardynał Adam Sapieha rozpoczął proces informacyjny trwający do 1950 roku dotyczący brata Alberta. Dnia 15 września 1967 kardynał Karol Wojtyła rozpoczął proces apostolski, a w styczniu 1977 papież Paweł VI wydał dekret o heroiczności cnót przyszłego świętego. W dniu 22 czerwca 1983 roku, podczas mszy św. na krakowskich Błoniach papież Jan Paweł II ogłosił Brata Alberta Chmielowskiego błogosławionym, a następnie 12 listopada 1989 roku, podczas kanonizacji w Rzymie – świętym. Aby rozstrzygnąć różnice zdań i odpowiedzieć na pytanie, który z tych zakonników widnieje na naszej polichromii należałoby odnaleźć kościół pomalowany przez panów Drapiewskich z wizerunkiem tego świętego i porównać z naszym.
Ad.4 Św. Bronisława była w zakonie norbertanek (biały habit oraz czarny lub biały welon). Na polichromii w Czaplinku jest w grupie świętych: królowej Jadwigi, bł. Salomei, św. Kingi, bł. Jolanty i św. Wincentego Kadłubka, czyli podobnej (ze względu na postaci) do lewej grupy postaci w Pasłęku. Trzy zakonnice, w Czaplinku, mają czarne welony (trzy zakonnice należały do tego samego zakonu, czyli do klarysek) a czwarta welon biały i trzyma w ręku lilię – atrybut bł. Bronisławy. Sposób przedstawienia postaci zakonnic w Czaplinku i Pasłęku jest identyczny tzn.: Salomea stoi obok św. Jadwigi, a św. Kinga klęczy obok makiety klasztoru (atrybut tej świętej). Z analizy atrybutów wynika, że św. Kingę można mylić z bł. Jadwigą Śląską, której atrybutem też może być makieta kościoła bądź klasztoru. Dodatkowo należy nadmienić, że uznanie tej postaci za św. Bronisławę (norbertanka i siostra Jacka Odrowąża) „zburzyłoby” symetrię polichromii.
Inne uwagi.
Ksiądz Cyganek w przepisanej i uzupełnionym wydaniu drugiej kroniki nie podał źródła informacji na podstawie, którego określił postaci widniejące na polichromii. Był bardzo skrupulatny podając ile marek niemieckich kosztowały poszczególne przedmioty, ile ważyły dzwony, jakie mają wymiary itp. W nawiasach często podawał źródła, z których czerpał wiedzę. Polichromia została umówiona z poprzednim proboszczem ks. dr. Zajkowskim, który (jak wynika z kroniki) nie przekazał ustaleń jakie zawarł z malarzami a jedynie ogólną umową co do zakresu robót i płatności. Dlaczego nie dokonał opisu świętych w pierwszym wydaniu kroniki z czasów gdy był jeszcze proboszczem? Przyjmuję, że był od czasu do czasu pytany o imiona świętych widniejących na polichromii. Będąc księdzem skromnym (wynika to z tego co sam o sobie pisał) nie mógł pozostawić tych pytań bez odpowiedzi i z pewnością sam podjął się próby opisu tych postaci. Dysponował zapewne jedynie dostępem do różnych ksiąg opisujących świętych. Dzisiaj, źródło informacji jakim jest Internet, daje możliwości dużo większe: kontakt do innych parafii posiadających polichromie braci Drapiewskich, setki obrazów świętych dające możność porównań, opisy żywotów …
Co do autora polichromii jaki został podany w II wydaniu tj. Leona Drapiewskiego też mam poważną wątpliwość. Ksiądz Cyganek opisuje w nim jakoby to artyści (mistrzowie) sami tego nie malowali a jedynie ich pracownicy. Leon Drapiewski w chwili malowania miał 74 lata, a jego synowie też byli malarzami sakralnymi i razem z ojcem malowali kościoły. Zapewne właśnie to oni są wykonawcami polichromii a ojciec jedynie ich nadzorował.
Opracował:
Roman Cichocki
Źródła: Kronika ks. Cyganka, Wikipedia hasła: święci polscy i błogosławieni, habity, obrazy polichromii braci Drapiewskich (szczególnie w kościołach w Swarzewie i Czaplinku).
Fragment polichromii w Czaplinku Fragment polichromii w Swarzewie
1. Św. Jadwiga Andegaweńska – królowa Polski
2.Bł. Salomea – księżniczka polska, pierwsza klaryska w Polsce.
3. Św. Kinga – księżna polska, klaryska (patronka polskich samorządowców).
4. Bł. Wincenty Kadłubek – biskup, zakon cystersów, kronikarz polski
5. Bł. Czesław Odrowąż – dominikanin (patron Wrocławia)
6. Św. Stanisław Kostka – jezuita (drugorzędny patron Polski)
7. Św. Wojciech – biskup, męczennik (pierwszorzędny patron Polski)
8. Św. Kazimierz Jagiellończyk – królewicz (główny patron Litwy i historyczny Polski)
9. Św. Stanisław ze Szczepanowa – biskup, męczennik (pierwszorzędny patron Polski)
10. Bł. Jakub Strzemię (Strepa) – biskup (patron archidiecezji lwowskiej i Lwowa)
11. Św. Andrzej Bobola – jezuita, misjonarz, kaznodzieja, męczennik (drugorzędny patron Polski, patron archidiecezji warszawskiej i warmińskiej)
12. Św. Jacek Odrowąż – dominikanin
13. Bł. Władysław (Ładysław) z Gielniowa – franciszkanin
14. Św. Albert Chmielowski – franciszkanin
Style architektoniczne – opis, przykłady i historia stylów
Style architektoniczne Pasłęka
Umowne okresy występowania stylów architektonicznych na ziemiach polskich
Przedromański 950 – 1050
Romański1050 – 1250
Gotycki 1250 – 1500
Renesansowy wraz z manieryzmem 1500 – 1650
Barok wraz z rokokiem 1650 – 1770
Historyzm (style z przedrostkiem neo) i eklektyzm 1 770 – 1925
Secesja 1900 – 1914
Wczesny Modernizm, monumentalizm i początki funkcjonalizmu 1912 – 1939
Późny Modernizm 1950-1975
Socrealizm 1945-1955,
Postmodernizm 1950-
Pasłęka nie zniszczyła w XVII wieku armia szwedzka, ominęły to miasto nieszczęścia I i II wojny światowej. Jedynie pożar z 1543 roku niszcząc architekturę gotycką zrobił miejsce dla renesansu i baroku. Te dwa style nawet w późniejszych renowacjach budynków stanowiły wzór do naśladowania. Dopiero żołnierze Armii Radzieckiej po wejściu w styczniu 1945 w przeciągu 6 miesięcy dokonali zniszczeń, z których miasto nie podniosło się do dzisiaj. Uchwała Rady Miasta z początku lat 90 XX wieku o wyburzeniu, „w nieokreślonej przyszłości”, powojennych budynków w stylu modernistycznym z obrębu Starego Miasta była aktem tyleż dezaprobaty co poczucia bezsilności wobec ludzkiej głupoty.
Niniejszy opis architektury miasta opiera się jedynie na podstawie analizy detali widocznych na fasadach budynków, które w ostatnich latach ulegają zatarciu. Wskazane są więc wszelkie uwagi , wraz z uzasadnieniem, odnośnie nieprawidłowego przypisania danej budowli do stylu.
Style architektoniczne Pasłęka do roku 1945
Mówiąc o stylach w architekturze Pasłęka należy cofnąć się do roku 1945, który był dla tego miasta rokiem przełomowym. Przed tym rokiem w obszarze Starego Miasta otoczonego średniowiecznymi murami obronnymi wyróżniały się gotyckie budowle: kościół św. Bartłomieja, gotyckie bramy: Wysoka i Młyńska, gotycko-renesansowy Ratusz. Jednak charakter miasta określały style klasyczne: renesansowy zamek, klasycystyczny hotel i neoklasycystyczne kamieniczki szczelnie do siebie przylegające i wypełniające niemal każdy kawałek ziemi. Miasto architektonicznie było stylowo spójne.
Schyłek epoki renesansu pozostawił w Pasłęku zamek, mały kościół (są do dzisiaj) i zapewne całkiem pokaźną liczbę mieszczańskich kamienic.
Barok do Pasłęka zawitał w końcu XVII wieku (ołtarz kościoła św. Bartłomieja z 1687 r.), czyli około 150 lat po swoich początkach w Europie Zachodniej. Z tego okresu nie zachowały się, w architekturze budynków, żadne detale.
Style XIX i XX wieku
Zjednoczenie Niemiec pod przywództwem pruskim w XIX wieku to wszechobecne już style: klasycystyczny, neogotyk, neobarok, neorenesans i łączący je w jednej budowli styl eklektyczny. Jest to też wiek kształtowania się poczucia jedności narodowych. Swojej odrębności narodowej doszukiwano się również w architekturze. Wielki niemiecki pisarz okresu romantyzmu Goethe (1773 rok, w artykule Von deutscher Baukuns) uznał za niemiecki styl narodowy przede wszystkim styl gotycki. Stąd może w tym stylu zbudowano: wieżę ciśnień (1909 r.), kościół katolicki św. Józefa (1885 r.,obecnie grekokatolicki Najświętszej Marii Panny) wraz z plebanią, wikarówkę (1861 r., znana w Pasłęku jako „stara plebania”), dworzec (1883 r.) i szpital św. Jerzego (1858r.). Ważny również był fakt, że od roku 1818 Preussisch Holland został miastem powiatowym, a dzięki odszkodowaniom z wojny prusko-francuskiej były pieniądze na rozbudowę miasta. Po pożarze barokowej wieży kościoła św. Bartłomieja w 1922, przy jej odbudowie powrócono do stylu gotyckiego (tzw. regotyzacja).
Uwaga: w tym czasie również przywrócono średniowieczny wzór herbu miasta Pasłęk . Z racji roli jaką pełniło miasto wybudowano ponadto: Sąd Rejonowy, Urząd Rejonowy, Gimnazjum, Szkołę Rolniczą (późniejsze przedszkole nr 1, a dzisiaj sklep Neonet). Rosnąca w liczbę społeczność żydowska przeniosła swoją synagogę z przedmieść w obręb Starego Miasta (róg ulic Chrobrego i Dąbrowskiego).
A co ze stylami końca XIX wieku i początku wieku XX (do czasu wybuchu II wojny światowej): eklektyzm, secesja, wczesny modernizm? Stare Miasto było zbyt przeładowane i zarazem dość spójne w swoim architektonicznym klasycystycznym wyglądzie by znaleźć tam miejsce na nowe style. Znaleziono je, tak samo jak w przypadku stylu neogotyckiego, poza murami zabytkowej części miasta. W latach 1910-1917 zbudowano szpital powiatowy, a w 1922r. rozpoczęto budowę szkoły przy ul. Zwycięstwa – obecny Zespół Szkół. Powstały też: „nowy” budynek poczty (1930), stacja benzynowa i wiele domów jednorodzinnych.
Preussisch Holland nazywano Rotenburgiem wschodu (niem.: Rothenburg des Osten). Rottenburg jest to średniowieczne miasto, wielkości Pasłęka położone w niemieckiej Bawarii. Tak jak w Pruskim Holądzie rynek stanowi tam szeroka, staromiejska ulica. Podobieństw jest oczywiście więcej: miasta otrzymały prawa miejskie w tym samym okresie, są otoczone gotyckimi murami z bramami i basztami, a Stare Miasta posiadały podobny gotycki klasyczny styl zabudowy.
Krótka analiza
Osobiście uważam, że Pasłęk, a właściwie przedwojenny Holąd Pruski nie posiadał zabudowy, którą niektórzy określają jako „holenderską”. Do XX wieku nie zachował się żaden budynek z okresu, gdy miasto budowali Holendrzy. Nawet mury miejskie, mają cegły ułożone w wątku wendyjskim (słowiańskim), a nie holenderskim (niderlandzkim). Dotyczy to również innych nieotynkowanych budowli. Brak też jest detali w zwieńczeniach szczytów kamienic by pokusić się o tezę, że kiedyś znajdowały się tam zdobienia w stylu niderlandzkim. Pożar roku 1543 (i wcześniejsze pożary) zmienił całkowicie wygląd miasta. Wcześniej głównym budulcem domów mieszczańskich było drewno, które po latach użytkowania stawało się wyjątkowo suche, a przez to łatwo palne. Innych nieszczęść, w tym wojennych, miasto nigdy wcześniej nie doświadczyło (nie licząc epidemii).
Architektura Pasłęka po roku 1945
Pasłęk utracił przedwojenny styl miasteczka o ciekawej, spójnej architekturze. „Zawdzięcza” to Armii Radzieckiej, polskim architektom i władzy ludowej.
Armia Radziecka zniszczyła około 80% zabudowy Starego Miasta, w tym zamek, ratusz i budynek urzędu powiatowego. W myśl hasła, obowiązującego w latach 40 i 50 XX wieku, „Cała Polska odbudowuje Warszawę”, cegły zburzonych domów zamiast posłużyć do odbudowy Pasłęka, wywieziono do stolicy Polski.
Przybywający do miasta nowi mieszkańcy, głównie Polacy z Wileńszczyzny i Wołynia, zajmowali niezniszczone domy i mieszkania. Pierwsze nowe, powojenne domy zaczęły powstawać około roku 1953. Budowały je, dla swoich pracowników zakłady przemysłowe mi.in. Odlewnia (pierwsze budynki przy obecnej ulicy Ogrodowej).
Mimo zatrudnienia w urzędzie miejskim architekta w obszarze Starego Miasta zbudowano w stylu późnego modernizmu kilka 4 piętrowych domów. Złego wrażenia nie zmienia nawet nierealna uchwała radnych z początku lat 90 zakładająca możliwość wyburzenia tychże budynków. Z kolei wkomponowywanie nowych modernistycznych budynków oraz budowa osiedla przy ul. Ogrodowej z czasem nabrały cech historycznego stylu kojarzonego z Polską Ludową.
Od lat 90 XX wieku, w obszarze Starego Miasta obowiązuje odmiana stylu postmodernistycznego – retrowersja. Powstające kamienice „udają” podobieństwo do stylów historycznych kamienic sprzed roku 1945. Nie są to rekonstrukcje, więc może z czasem przyjmie się oksymoron – „Nowa Starówka”.
Współczesne style architektoniczne w Pasłęku
Styl gotycki XII-XVI wiek
Na terenach krzyżackich jako budulca obok drewna używano głównie cegły, dlatego styl ten nazwano gotykiem ceglanym (w Europie zachodniej częściej stosowano kamień). Charakterystyczne cechy: wertykalizm (ku górze), smukłość, sklepienia żebrowe, okna i portale – na ogół ostrołukowe, zdobnictwo, np. wieloliść, czołganki, sterczyny, rozety okienne. W budynkach mieszkalnych i gospodarczych głównie, jako budulec, dominowało drewno.
Obecnie w Pasłęku ceglany styl gotycki odnajdziemy jedynie w zewnętrznych murach kościoła św. Bartłomieja, na zamku w jednej z sal (gotyckie, kamienne kolumny i krzyżowe sklepienie), w Ratuszu Miejskim (podcień i gotycka bryła, zwieńczona późnorenesansowym szczytem z roku 1556) oraz w murach obronnych i jego bramach: Kamiennej i Młyńskiej.
[gmedia id=70]
Styl renesansowy XV–XVII wiek
Renesansowe budowle cechuje zwartość planu, prostota, czytelność i harmonia bryły. To związanie budowli z ziemią podkreśla kompozycja, w której przeważają linie poziome (horyzontalizm). Rytm płaszczyźnie nadają linie schodów, gzymsów, balustrad, które (oglądane z większej odległości) sprawiają wrażenie lekko wygiętych łuków.
Holąd Pruski był już po pożarze 1543 roku i mieszkańcy, dzięki „książęcym ulgom” przystąpili do jego odbudowy. Zapewne w stylu renesansowym. Dzisiaj cechy tego stylu odnajdziemy w kościele św. Jerzego, którego kilkuletnią budowę zakończono w 1592 roku. Charakterystyczny dla tego kościoła mur pruski charakteryzował wiele przedwojennych budynków co widać na starych fotografiach miasta. Odbudowany zamek posiada, typowe dla stylu, okrągłe baszty. Gotycki ratusz w 1556 roku zwieńczono późnorenesansowym szczytem. Czy najstarsze pasłęckie kamienice szczytowe (ul. Dąbrowskiego i Osińskiego) też pochodzą z tego okresu? Ich budowa jest szacowana na XVII-XVIII wiek. Fasada natomiast, moim zdaniem, wygląda niemal identycznie jak szczyty pasłęckiego, renesansowego zamku. Ponadto wyraźnie różnią się od późniejszych budynków klasycystycznych i neoklasycystycznych.
[gmedia id=76]
Styl barokowy XVII–XVIII wiek
Barok w architekturze wprowadza wrażenie ruchu i niepokoju. Kompozycje są dynamiczne, ukształtowane rzeźbiarsko, teatralnie. Monumentalizm budowli uwydatnia się poprzez zastosowanie kolumn i pilastrów obejmujących kilka kondygnacji (wielki porządek). Dynamizm dzieł podkreślają kompozycje złożone z napiętych linii o kształcie łuku, często przerwanych, zwielokrotnione pilastry i gzymsy, które przyjmują formę dekoracyjnej wstęgi. Często występują kolumny o skręconym trzonie lub tzw. zbrojone, czyli o trzonie złożonym z wielu pierścieni o dwóch, różnych średnicach. Z czasem na zwojach trzonu dochodzi dodatkowy element zdobniczy w postaci rzędu perełek lub oplatającej je wici roślinnej. Obramowania drzwi i okien są wyraźnie podkreślone. Bardzo ważną rolę odgrywa dekoracja rzeźbiarska w postaci kartuszy, girland, festonów, a nawet pełnej rzeźby.
W Pasłęku styl barokowy możemy poznać oglądając: ołtarz, ambonę i organy w kościele św. Bartłomieja. Obecnie w Pasłęku nie ma żadnej gotyckiej budowli. Po przebudowach i remontach wielu starych domów należałoby wcześniej poznać ich historię by móc „podejrzewać” ich pierwotny styl jako barokowy. Jedynie na archiwalnych zdjęciach możemy oglądać barokową wieżę kościoła św. Bartłomieja.
[gmedia id=78]
Styl klasycystyczny (koniec XVII – początek XIX wieku)
Cechy architektury klasycystycznej: stosowanie porządków architektury antycznej, projektowanie całych ulic, dzielnic, miast, wzorowanie się na starożytnych budowlach greckich i rzymskich oraz na niektórych budowlach odrodzenia, budowle wznoszone na planie zwartym, koła lub prostokąta, stosowanie kolumnad i kolumnowych portyków ze zwieńczeniem w kształcie tympanonu, pilastrów, dużych okien, tympanon przeważnie dekorowany płaskorzeźbą, dążenie do uzyskania efektu harmonii, zrównoważonej kompozycji, stosowanie symetrii, w opozycji do baroku przeważają fasady o liniach prostych bez wygięć i skrętów, oszczędne stosowanie zdobnictwa; jeżeli się pojawiają, są to uskrzydlone postacie lwów z ludzkimi głowami, orły, wieńce, wazony, girlandy z róż, kokardy, hełmy, tarcze.
W tym czasie w Pasłęku nastąpił rozwój budownictwa użyteczności publicznej: urzędy, szpital, hotele, szkoły. W wiekach XVII i XVIII, czyli w okresie „panowania w architekturze” stylu klasycystycznego. Stare Miasto wypełniło się kamienicami. Na najstarszych fotografiach miasta z końca XIX wieku dominuje właśnie styl klasyczny.
[gmedia id=80]
Neogotyk (połowa XVIII – początek XX wieku)
Charakterystyczne cechy architektury neogotyckiej: styl nawiązuje do gotyku, ściany bogato zdobione malowidłami, zbrojami średniowiecznych rycerzy, kandelabrami, kamienie i cegły, z których budowano mury, sztucznie postarzano, modna była stylizacja budowli na ruinę, malowniczość i nastrojowość tej architektury miała skłaniać do refleksji i zadumy.
Neogotyk dla Niemców był nawiązaniem do czasów średniowiecznego cesarstwa. Styl ten często był wybierany dla budynków użyteczności społecznej. W Pasłęku zbudowano: kościół katolicki i jego plebanię, wikarówkę („starą plebanię”) przy kościele protestanckim (św. Bartłomieja), spichlerz przy Wysokiej Bramie, dworzec. Tyle przynajmniej zostało do czasów dzisiejszych.
[gmedia id=72]
Neobarok (1880-lata 20 XX wieku)
Cechy: nawiązuje w wyglądzie do baroku, przede wszystkim w ukształtowaniu elewacji. Charakterystyczna dla neobaroku była bardzo bogata, rozbudowana dekoracja architektoniczna i rzeźbiarska o zróżnicowanych formach. Wśród motywów dekoracyjnych wykorzystywano również takie, które w architekturze barokowej się nie pojawiały.
Do czasów współczesnych, w Pasłęku nie zachowała się żadna budowla w tym stylu. Ponadto w tym okresie miasto realizowało głównie projekty w stylu neogotyckim i neoklasycystycznym.
Eklektyzm (1825-początek XX wieku)
Kierunek polegający na łączeniu w jednej budowli w sposób swobodny, często niezgodnych ze sobą, elementów wybranych z różnych stylów architektonicznych (wielostylowość). W praktyce dominował w danym budynku jeden, konkretny styl np. neogotycki, neobarokowy lub neorenesansowy).
W Pasłęku, przed 1945 rokiem, w tym stylu powstało przynajmniej kila budowli. Dominował w nich styl klasyczny.
[gmedia id=82]
Neoklasycyzm (koniec XVIII – 1940)
Styl nawiązywał do architektury renesansowej, przede wszystkim w dekoracji, w mniejszym stopniu w ukształtowaniu bryły budynku czy architekturze wnętrz.
W Pasłęku styl ten dominował wraz z innymi stylami klasycznymi w architekturze całego miasta. Do dzisiaj pozostało tylko kilka budynków, które dają możliwość ujrzenia w wyobraźni „Rotenburga wschodu”: budynek Banku Spółdzielczego, narożna kamienica Spółdzielni „Społem”, dom na ul. Augustyna Steffena, kilka kamienic Starego Miasta i jeszcze kilka budynków tracących po każdym remoncie swój pierwotny styl.
[gmedia id=68]
Secesja (1890-1925)
Secesję cechowała forma stosunkowo abstrakcyjna, lecz jednocześnie o bogatej ornamentyce. Styl ograniczał się zasadniczo do zdobnictwa. Konstrukcja budynków, w zależności od przeznaczenia, była różna. W ornamentyce odwoływano się do natury. Ornament secesyjny miał nie tylko podkreślać konstrukcję, lecz także stanowił symboliczne przedstawienie jego funkcji. Wśród ornamentyki secesyjnej pojawiają się stylizowane formy roślinne, postacie i maski długowłosych kobiet, formy przypominające niekiedy draperie lub skórę, reliefy wypełniają niekiedy całą powierzchnię ścian zewnętrznych. W elewacji widoczne jest zamiłowanie do miękkich i krzywych linii, wyobleń. Ornament obejmuje także detale wykończenia budynku, takie jak klamki czy balustrady schodów.
W Pasłęku jest kilka secesyjnych domów. Są to budynki mieszkalne. Niestety, ornamentykę łatwo przykryć farbą lub schować pod styropianem. Na szczęście odnaleźć je można w domach: przy ul. Piłsudskiego, Wojska Polskiego i na Starym Mieście.
[gmedia id=65]
Wczesny modernizm (1918 – 1960)
Modernizm – ogólne określenie prądów w architekturze światowej rozwijających się w latach ok. 1918–1975, zakładających całkowite odejście nie tylko od stylów historycznych, ale również od wszelkiej stylizacji. Architektura modernistyczna opierała się w założeniu na nowej metodzie twórczej, wywodzącej formę, funkcję i konstrukcję budynku niemal wyłącznie z istniejących uwarunkowań materialnych.
Cechy modernizmu w architekturze: forma wynika z funkcji (lub też forma następuje po funkcji), uznanie misji, czyli wychowanie człowieka przez architekturę i sztukę, zapewnienie człowiekowi godziwych warunków życia, minimalizm zarówno wewnątrz jak i zewnątrz budynku, brak jednolitej formy stylowej, unikanie symetrii, płaski dach (często z tarasem), szerokie okna wpuszczające dużo światła, często bez gzymsów, duże płaskie i jednolite powierzchnie elewacji –w pastelowych lub białych kolorach, stosowanie jako surowca betonu, stali, żelbetonu, szkła, obszerne, przeszklone klatki schodowe, przeszklone elewacje, nadawanie budynkom cech abstrakcyjnych, demonstrowanie nowoczesnej technologii, tworzenie centrum miast, jako miejsca z wydzielonymi obszarami usługowymi, handlowymi i rekreacyjnymi.
Wczesny modernizm, w Pasłęku to budynki „poniemieckie” (odbudowanych lub niewiele zmienionych) oraz wiele domów, które budowali, przybyli tutaj „Pasłęczanie”. W latach 50 i 60 XX wieku nowe domy były często wzorowane na niemieckich, tych „sprzed wojny”. Budynki wczesnego modernizmu: Osiedle Robotnicze, zaokrąglone budynki księgarni, apteki i mieszkalny w jednym rejonie (ul. Bankowa, Kopernika), Rossmann po remoncie i wiele innych. Charakterystyczne dla stylu są budynki wokół Placu Grunwaldzkiego i poczta przy ul. Jagiełły.
[gmedia id=74]
Socrealizm (w Polsce, lata 40 i 50 XX wieku)
W Polsce socrealizm realizował się w u schyłku lat czterdziestych i w pierwszej połowie lat pięćdziesiątych XX wieku. W tym czasie w Pasłęku nie powstawały nowe budynki, a jedynie odbudowywano niemieckie, zniszczone przez rezydujące w 1945 roku wojska. Pierwsze nowe budynki, z przeznaczeniem na mieszkania zakładowe dla pracowników Odlewni, zbudowano około roku 1953. Wyglądem nawiązują do budynków niemieckich.
Socrealizm był stylem, który dobrze komponowałby się z poniemiecką architekturą Pasłęka.
Późny modernizm (od lat 50-lata 80 XX wieku)
Późny modernizm sprowadził funkcję i konstrukcję budynku, określone w założeniach ogólnych modernizmu, niemal wyłącznie do istniejących uwarunkowań materialnych. Minimalizm nie zawsze współgrał z funkcjonalizmem (niskie mieszkania, „ślepe” kuchnie, brak izolacji cieplnej …).
W latach 60 XX wieku w Pasłęku budowano obok „starego” budownictwa i jeśli już dzisiaj domy późnego modernizmu komponują się z budynkami innych stylów to jest to zasługą miejskiej zieleni, a zwłaszcza wyrosłym, wysokim drzewom. To zjawisko nie występuje na Starym mieście, przez co punktowce nadal „straszą”, głównie turystów.
Budynki, oprócz domów mieszkalnych, późnego modernizmu to m.in.: Bank PKO na rogu ulic Bankowej i 3 Maja, szkoły podstawowe i przedszkola.
[gmedia id=84]
Postmodernizm (od 1965 roku)
Architektura postmodernizmu jest złożona, niejednolita i różnorodna Z zewnątrz budowle są dekorowane według gustów i upodobań architektów lub użytkowników. Budynek ma się opierać na klasycznych, jak i nowszych symbolach (wieża, cokół, portal, szkło, kratownica). W fasadach postmodernistycznych często odnaleźć można symboliczne znaczenie. Ważne są: ornamenty, symbole i symetrie. Wyróżnić można w tym stylu różne nurty.
W Pasłęku w stylu postmodernistycznym zaczęto budować od roku 1989, czyli od likwidacji państwowego monopolu na budownictwo mieszkaniowe. Niektóre budynki stylu modernistycznego w trakcie modernizacji nabierają cech stylu postmodernistycznego.
[gmedia id=86]
Style współczesne, czyli zakończenie
conservatio sine historiae nihil est”
Współcześnie w Pasłęku w architekturze nie ma żadnej spójnej koncepcji. Modernizm ustępuje miejsca różnym nurtom postmodernizmu. Na Starym mieście jako obowiązujący styl zabudowy przyjęto retrowersję (jeden z nurtów postmodernizmu), czyli koncepcję architektury luźno nawiązującą w wyglądzie do stylów historycznych.
W Pasłęku dominuje zabudowa „z katalogów”, czyli powielanie gotowych projektów. Nowe budynki są typowe, charakterystyczne również dla innych regionów Polski jak: dworek szlachecki (dom o dwuspadowym dachu i ganku, podtrzymywanym przez dwie kolumny), czy „mazowiecki sześcian„. Wyjątkiem jest eksperyment: prosty, ekologiczny dom z pustaków, pozbawiony detalu (w pobliżu Parku Ekologicznego), który otrzymał międzynarodową nagrodę „Outstanding Earthen Architecture in Europe” za projekt i nowatorską metodę realizacji. Jeśli to zbyt mało to może … zbudować w stylu neoklasycystycznym w centrum kilka ekologicznych (w nowoczesnej technologii high-tech) budynków dla Urzędu Miejskiego, Biblioteki i Ośrodka Kultury. A zamek? Zwrócić dla Zakonu Najświętszej Marii Panny, czyli krzyżakom. Niech go wyremontują. Niech będąc częścią miasta przechadzają się po starówce w długich płaszczach z czarnym krzyżem.
[gmedia id=88]
Opracował: Roman Cichocki
Przy opisach cech stylu architektonicznego korzystałem z informacji dostępnych w serwisie Wikipedia.