(na podstawie kroniki ks. Cyganka) (w trakcie tworzenia)
„W ujęciu historycznym katolicka parafia w Pasłęku ma dwa okresy zasadnicze i bardzo charakterystyczne – prawie niezależne od siebie, przedzielone okresem 328 lat (1527 – 1855) wyznania luterańskiego.”
…
Początki
„Pewne dane historyczne o Pasłęku mamy dopiero od 1297 r,, kiedy to Wielki Mistrz lokalny Meinhard z Querfurtu podnosi nowo zbudowaną osadę do godności miasta. Wyposaża ją na prawie chełmińskim, nadaje jej nazwę „Holland” i przeznacza na jej rozbudowę i utrzymanie 139 włók ziemi. (przypis: 1 włóka (nowochełmińska), 1 włóka chełmińska (staropolska) = 30 mórg = 17,955 ha = 179550 m2, czyli około 2500 hektarów ziemi ornej).”
…
„Przypuszczać należy, że nazwy grodów pochodziły od nazwy ich naczelników, sławnych Prusów. Pasłęk od 1297 r. ma urzędową nazwę Holland, a od początku XVIII wieku ma przydawkę „Preussisch” i odtąd nazywano Pasłęk Preussisch Holland. A skąd się wzięła nazwa Pasłęka?
Pasłęk przed erekcją w 1297 r. nazywał się Paclok i pod tą nazwą figuruje od 1231, a może i wcześniej. Po raz pierwszy papież w bulli z dnia 9.VII.1231 r. użył wyrażenia – terra Passalucensis. Najprawdopodobniej gród ten zajmował zamożny Prus „Pasłok” i cała okolica przyjęła od niego nazwę terra Pasalucensis. Wybrano więc dzisiejszemu miastu nazwę pierwotną od Pasłoka – Pasłęk.
Nazwę „Holland” wzięto od budowniczych tego miasta Holendrów na ich cześć za położone zasługi koło osuszenia błot pasłęckich , za podniesienie gospodarki rolnej, za zbudowanie miasta itp. rzeczy.”
„Jest rzeczą pewną, że od 1282 r., a może i wcześniej, Pasłęk miał swój kościół i swego proboszcza, którym był Theodoricus Dietrich … Nie wiemy tylko jak jego kościół się nazywa i gdzie jest zlokalizowany.
W kronice parafialnej napisane jest, że ten kościół jest pod wezwaniem św. Wojciech i Wawrzyńca, ale źródła nie podano …
Idąc po myśli Wicherta, trzebaby się zgodzić, że już przed rokiem 1297 kościół jakiś był (co jest zresztą niewątpliwe, skoro od 1282 r. jest w Pasłęku ksiądz proboszcz) i tym kościołem murowanym mogło być dzisiejsze prezbiterium (14 x 8 m) …”
Do okresów opisanych w Kronice księdza Cyganka należy dodać kolejne dwa okresy: 1855-1945 oraz 1945-dzisiaj.
Dwa kościoły parafialne
Obecny kościół św. Bartłomieja w Pasłęku został zbudowany w pierwszych latach XIV wieku. Pierwsza wzmianka historyczna o proboszczu Pasłęka, którym jest Teodoryk Dietrich pochodzi z roku 1282, a w 1298 Wielki Mistrz Zakonny Meinchard z Querfurtu przyznaje parafii 4 włóki i plac pod budowę nowego kościoła. Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium (grubość ścian 1,5m), w nawach bocznych 1,3m a wieży 2,8m.
1525 – Proboszcz Piotr Hoffman przechodzi na luteranizm.
1543 – Wielki pożar miasta. Pali się również kościół.
1687 – Zbudowano ołtarz w stylu barokowym /dzieło Izaaka Rygi/. Ambona mniej więcej tego samego okresu /dzieło J. Dobela/.
1717 – Zbudowano nowe organy mechaniczne o 36 głosach – mechanizm jest dziełem Z. Hildybranda a szafę wykonała firma w Elblągu.
1751 – Dokonano kapitalnego remontu kościoła. Ze starego zostały tylko ściany. Górne okna powiększono, dolne zrobiono całkiem nowe, obalono trzy pary gotyckich filarów /została tylko jedna para pod chórem/. Zwalono gotycki sufit gipsowy i zastąpiono go brzydkim drewnianym beczkowym. Nakryto kościół nowym dachem i od południa na zewnątrz kościoła murowane schody rozebrano /wejście na wieżę/. Słowem dokonano dużych zmian.
1851 – Dobudowano skarpy wzmacniające ściany kościoła.
1869 – Ponowny kapitalny remont kościoła św. Bartłomieja.
1922 – Pożar wieży kościoła św. Bartłomieja. Przy odbudowie zamieniono zwieńczenie wieży z barokowego na namiotowe.
1974 – zamurowano dolne okna, wytynkowano blendy dookoła kościoła i wieży. Wybetonowano chodnik wokół kościoła, a także wykonano ogrodzenie. Zrobiono podwójne sklepienie i dokonano więźby dachowej.
1975 – w prezbiterium położono marmurową posadzkę i ołtarz soborowy, wykonano witraże w nawie głównej oraz św. Cecylii przy organach.
1976 – położono posadzkę z płytek terakoty, wymalowano wnętrze kościoła, dokonano konserwacji zabytkowych ołtarza i ambony. Wykonano konfesjonały i ławki oraz drogę krzyżową.
1977 – remont organów połączony z polichromią. Zelektryfikowano i zawieszono nowe żyrandole, przeprowadzono również remont dachu na kościele i wieży.
1978 – wykonano cztery witraże figuralne w prezbiterium.
Herb rycerski Prus, przyjęty przez możniejsze rodziny Prusów, tworzących jeden ród heraldyczny.
Średniowiecze
W IX wieku okolice Pasłęka zamieszkiwało pruskie plemię Pogezan. Najstarszym znanym ich królem był Hoggo, którego gród znajdował się w okolicach dzisiejszego Morąga. Pierwsza wzmianka o ziemi pasłęckiej (TERRA PASSALUCENSIS) pochodzi z roku 1231, kiedy to Krzyżacy rozpoczęli systematyczny podbój ziem pruskich. Gród Passlock został zdobyty w latach 1237-1238 przez wojska krzyżackie pod wodzą Hermana Balka.
29 września 1297 roku Pasłęk, z nadania krzyżackiego mistrza krajowego Meinhardta z Querfurtu, uzyskał prawa miejskie. Miasto otrzymało nazwę Holland jako uznanie wobec sprowadzonych osadników holenderskich, którzy je zbudowali oraz przez dziesięciolecia prowadzili osuszanie okolicznych bagien. Na miejscu dawnego pruskiego grodu stanął na początku XIV wieku murowany zamek. W tym czasie wokół miasta wybudowano mury obronne wraz z bramami i basztami. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, wojska polskie zajmują miasto. W 1454 roku pasłęccy mieszczanie przystąpili do antykrzyżackiego Związku Pruskiego.
1627 – 1701 Prusy Książęce (niezależne od Królestwa Polskiego) (74 lata)
W roku 1656 w Pasłęku spotykają się król szwedzki Karol Gustaw i elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm. Powstają dla kościoła św. Bartłomieja: barokowy ołtarz (wykonał przez go Izaak Ryga, a pomalował w 1692 r. Gottfryd Hinz), ambona ( rok1690, dzieło Dobela).
W 1701 roku nazwę miasta Holland zmieniono na Preußich Holland (po polsku: Holąd Pruski). W latach 1717-1719 Andreas Hildebrandt z Gdańska wybudował organy, użytkowane do dziś, dla kościoła św. Bartłomieja. W 1818 roku miasto stało się siedzibą powiatu pruskohollądzkiego w rejencji królewieckiej. W XIX wieku ciekawym epizodem z tego czasu jest pobyt, po upadku powstania listopadowego, w okolicach miasta, internowanych polskich żołnierzy.
1867 – 1919 – Cesarstwo Niemieckie (52 lata)
W czasie I wojny światowej wybudowano koło Pasłęka (wieś Krosno) duży obóz jeniecki.
1919 – 1933 Rzesza Niemiecka (Republika Weimarska) (14 lat)
1933 – 1945 – III Rzesza Niemiecka (12 lat)
1945 – 1946 – okupacja radziecka (1 rok)
Po zdobyciu miasta 23 stycznia 1945 roku przez odziały Armii Czerwonej miasto zostaje przez nich zniszczone w 60%.
1946 – 1989 – Polska Rzeczpospolita Ludowa (53 lata)
Do 1948 roku niemieccy mieszkańcy miasta zostają wysiedleni, a na ich miejsce przybywają m.in. repatrianci z Wołynia i Wileńszczyzny, mieszkańcy Centralnej Polski oraz przesiedlona w ramach akcji „Wisła” ludność narodowości ukraińskiej.
Szczególną pozycję w pasłęckim aparacie wymiaru sprawiedliwości miał kat (Henker), zaliczany do sług miejskich. Funkcja ta istniała w Pasłęku od czasów krzyżackich. Wymagano od niego dobrej znajomości rzemiosła. Musiał dobrze znać anatomię człowieka, by móc skutecznie łamać, przypalać, rozrywać i ćwiartować. Kat winien był niemal rytualnie za jednym zamachem zadać śmiertelny cios swej ofierze. Z upływem czasu katom przybywało obowiązków, np. zbieranie padliny z ulic, pól i lasów – do tych czynności wykorzystywał pomocników (Henkersknecht). Kat w Pasłęku miał pensję dwa razy większą od burmistrza i liczne dodatkowe dochody. Żył jednak na marginesie społeczeństwa i wszelkie bliższe z nim kontakty przynosiły ujmę na honorze. Mistrz zobowiązany był do przykładnego życia rodzinnego i pobożności. W kościele św. Bartłomieja miał oddzielne miejsce. Pasłęckie władze wymagały by kat był żonaty. Bywały przypadki, że panny z mieszczańskich rodzin odmawiały mu ręki. Dlatego (wg legendy) kat posiadał specjalny przywilej: jeśli ten zaproponował ożenek nawet największej przestępczyni skazanej na karę śmierci, to darowano jej karę, jeśli przyjęła taką propozycję. W XVII wieku w Pasłęku urzędowało 6 katów. Byli to mistrzowie: Bandirt Reyne (1613-1629), Jan Möller (1629-1649), Ludwik Matern (1649-1669), Jakub Krüger (1669-1689?), Konrad Stoff (1689?-1726). W XVIII wieku zawód katowski stracił na znaczeniu. W XIX wieku rzemiosło to w Pasłęku przejęła rodzina Schessmerów(1804 r. – Schessmer Marcin). Około 1850 roku rzemiosło to przeżywa swój upadek.
„Marianka – Marienfelde
Wieś Marianka miała kiedyś jeszcze inne nazwy jak: Marienfelde, Morgenfelde, Campus Mariae. Jest to wieś kościelna, bo kościół starożytny z 1334 r. zbudowany przez komtura elbląskiego Zygfryda von Sitten, który też wyposażył go w beneficium 4-ro włókowe i pierwszym proboszczem tej parafii był ks. Hildebrand. Kościół przez 600 lat nie ulegał większym pożarom, a jedynie dokonywano poprawek, co jest rzeczą zrozumiałą, że od wpływów atmosferycznych też się coś psuje.
Kościół ten ma wiele malowideł z XV wieku na ścianach, z których część odkryto w 1892 r., a inne są jeszcze na ścianie północnej zakryte pod tynkiem.
Do 1961 r. była na ścianie tablica ze 128 nazwiskami poległych w wojnach od 1870 – 1915, ale ją przy malowaniu kościoła usunięto.
V tom Kroniki Parafialnej Pasłęckiej str. 36 – 45
O kościele w Mariance jest opis obszerniejszy i dokładny w V tomie Kroniki Parafialnej Pasłęckiej od str. 36 – 45.
Marianka w 1848 r. posiadała 56 włók, 28 mórg i 258 prętów
1875 r. miała 523 mieszkańców
1839 r. miała 368 mieszkańców
1972 r. miała 230 mieszkańców.
Marianka leży na 5 km drogi asfaltowej Pasłęk – Marianka na północ od Pasłęka, skręcając na Zydlugu na lewo na drogę do Marianki.
Przed II wojną światową
Przed II wojną światową Marianka była samodzielną parafią i należały do niej wioski: Marianka, Stegna, Aniołowo, Borzynowo, Leszcyna, Małe Morgi, Łukszty, Wichrowo, Kawki, Dawidy, Bądy, Górki, Rogowo, i fol. Giebity obejmując obszar 340 włók, 18 mórg i 25 pr.
W Mariance posiadał większe gospodarstwo Bruno Damm, który gospodarzył na 60 ha, w których było 43 ha ziemi ornej, 13 ha łąk. Damm posiadał do gospodarstwo przez ożenek z córką jedynaczką Wilhelma Hildebranda, a ci posiadali tę ziemię od bardzo dawna. Ziemia graniczyła z główną drogą Elbląg – Pasłęk, była cała zdrenowana i było jedno źródło artezyjskie na łąkach. Hodował 8 koni roboczych, 4 źrebaki, 5 krów dojnych, 18 szt. młodzieży bydlęcej i ponad 20 świń.
Podczas ucieczki żona Damma z dwojgiem dzieci uratowała się u ojca, ale Wilhelma Hildebranda Sowieci rozstrzelali. Budynki gospodarcze Bruno Damma zostały w 1945 r. spalone. Brunowi udało się przedostać na zachód, dokąd ściągnął swą rodzinę.”
Poniższy tekst stanowi fragment pracy, zatytułowanej „Cmentarz żydowski w Pasłęku. Opracowanie historyczno-konserwatorskie”, przygotowanej w 1996 roku przez uczniów z Koła Historycznego działającego przy Liceum Ogólnokształcącego im. Bohaterów Grunwaldu w Pasłęku. Opiekę merytoryczną i redakcyjną sprawowała mgr Katarzyna Panimasz, a szczególny wkład w powstanie tego opracowania wnieśli: Agnieszka Szyk, Marta Kruba, Ewa Kleparska, Maria Floriańczyk, Agnieszka Kaczorowska, Paweł Palczewski, Dariusz Ortman, Maciej Gudan, Agnieszka Ujazdowska, Małgorzata Rogalska, Joanna Abrusiewicz, Edyta Machul i Sylwia Hermanowicz.
Pierwsza informacja o pobycie Żydów w Pasłęku pochodzi z 1779 roku, kiedy to jeden z bogatych sukienników – Reple – wniósł skargę na kupców żydowskich, którzy stanowili dla niego konkurencję i przez to uszczuplali jego dochody. Obecność Żydów była dość kłopotliwa dla miejskich rzemieślników, dlatego też mocą miejscowych zarządzeń wprowadzono pewne ograniczenia – Żydzi mogli zatrzymywać się w jednym miejscu nie dłużej niż 24 godziny i handlować tylko poza bramami miejskimi lub po wsiach. Żydzi, którzy pozostać w mieście dłużej, nie mogli zajmować się handlem i zazwyczaj pracowali jako robotnicy najemni. Im jednak też nie pozwalano na stałe osadnictwo. Przykładem takiej polityki władz była sprawa Marksa Lemona, który w 1806 roku złożył wniosek w Zarządzie Miejskim o zgodę na kupno działki pod piętrowy dom mieszkalny mieszkalny. Podanie to zostało odrzucone. Tak było do 11 marca 1812 roku, kiedy to wydano edykt, który zezwalał Żydom na stałe osadnictwo w Prusach oraz zrównywał ich w prawach z innymi obywatelami. W związku z nadaniem obywatelstwa narzucono im pewne obowiązki: każdy Żyd musiał ustalić i poświadczyć swoje nazwisko rodowe; wszystkie dokumenty musiał prowadzić w języku niemieckim lub innym języku żywym, a podpisy musiały być składane w alfabecie gotyckim lub łacińskim.
Jako pierwsi do Pasłęka przybyli następujący Żydzi: Lewin Tobias Lindenheim (1813 r.), Nothan Joseph Furst (1813 r.), Bohr Joseph Furst (1813 r.), Joseph Salomon Isenheim (1813 r.), Marcus Jontof Stolpin (1813 r.), Jacob Gollschalch Rosenberg (1814 r.), Aron Dawid Arenheim (1814 r.), Joseph Aleksander Furst (1814 r.), Joseph Jinking Isenheim (1816 r.), Suskimi Girach Ladendorf (1816 r.).
Prawie wszyscy Żydzi zajmowali się handlem, niektórzy znich dorobili się znacznego majątku i cieszyli się poważaniem. Szczególnie znaną była rodzina Arisów. Opanowali oni miejscowy handel zbożem oraz kierowali gminą żydowską. Ariosowie zamieszkiwali przy ul. Arntsfreihen 18a – dzisiejszej ul. Augustyna Steffena. Niestety, dom ten nie zachował się.
Pogrzeb
Heinrich Aris stał na czele pasłęckiej gminy żydowskiej, natomiast Samuel Aris był jednym z trzech członków komitetu Giełdy Zbożowej, założonej w 1871 roku i mieszczącej się na parterze hotelu Deutschhause w Pasłęku. Samuel Aris przyczynił się do opanowania przez jego rodzinę lokalnego handlu zbożem. Od 1857 roku rodzina Arisów dominowała także w handlu skórami i materiałami włókienniczymi, a jeden z jej przedstawicieli pracował jako makler w handlu nieruchomościami. Jedynie Heinrichowi Riasowi udało się uzyskać majątek i kapitał w wysokości miliona marek, przez co stał się najbogatszym mieszkańcem Pasłęka. H. Aris mógł sobie pozwolić na budowę największego i najpiękniejszego domu w mieście. Jego znaczenie wśród elity miejskiej było ogromne, potrafił uzależnić od siebie wielu ludzi z arystokracji i posiadaczy ziemskich. Po jego śmierci w dniu 18 września 1930 roku, w uroczystościach pogrzebowych wzięli udział okoliczni ziemianie oraz znaczący mieszkańcy Pasłęka.
Znana była również rodzina Lesserów, która zamieszkiwała przy Reiterstrasse 5, obecnej ul. Kościuszki. Lesserowie zajmowali się przede wszystkim handlem wyrobami skórzanymi.
Społecznością żydowską zarządzała gmina wyznaniowa. Na jej pieczęci widniały dwa wspięte lwy podtrzymujące tablicę, koronę i napis: „Vorstand der Synagogen – Gemein – de zu Pr. Holland”. Pod zarządem gminy znajdowały się: boźnica, łaźnia, szkoła i inne obiekty użyteczności publicznej. Najwcześniej, bo już w 1817 roku założono cmentarz i dom modlitwy. W 1826 roku powstało nad Kanałem Młyńskim kąpielisko. W 1836 roku zbudowano pierwszą synagogę, która funkcjonowała do 1878 roku, kiedy to wzniesiono synagogę murowaną. W 1895 r. założono szkołę, do której uczęszczało 26 dzieci. Dopiero w 1892 r. w jednym z domów urządzono łaźnię.
Najważniejszym miejscem dla społeczności żydowskiej była synagoga. Po kolejnych zmianach jej lokalizacji powstał ostatecznie obiekt murowany, którego opis można znaleźć w „Kronice Pasłęka” autorstwa ks. Kazimierza Cyganka. Synagoga zaczynała się w miejscu, gdzie kończy się ul. Krasickiego, a zaczyna się ul. Dąbrowskiego. Była to masywna budowla murowana. Według przekazu ks. K. Cyganka front synagogi był wysoki na siedem metrów, z dachem płaskim pochyłym do muru miejskiego, murowany z cegły, na którym stała figura Mojżesza trzymającego tablice z przykazaniami. Ponadto zdobiła świątynię otwarta księga Tory oraz tablica z dwunastoma kwadratami, oznaczającymi dwanaście pokoleń izraelskich. W środku budynku, przy ścianie szczytowej od strony ulicy, umiejscowiono szafę ołtarzową, tak zwany Aron ha-Kodesz, w której trzymano siedem pergaminowych zwojów Tory. Ponad nią znajdował się złocony napis w języku hebrajskim o treści „Świątynia Wiekuistego” oraz Tablice Praw, podtrzymywane przez dwa złocone lwy i orła z rozpostartymi skrzydłami. Przed wnęką ołtarzową wzniesiono bimę z balustradą i pulpitem, na którym leżał czerwony obrus z tarczą Dawida i napisem „Magen Dawid” oraz stały dwie świece. Po obu stronach przejścia stały ławki dla mężczyzn. W drugim końcu synagogi, naprzeciw szafy ołtarzowej znajdował się chór kobiecy. Na ścianach świątyni w pięknych ramach umieszczono dwa teksty modlitw za dusze zmarłych. Był to dar dr Arnheima z Elbląga, ufundowany na otwarcie synagogi. Po raz pierwszy modły w synagodze miały miejsce w w dniu 3 lipca 1878 roku, a 24 lipca 1878 roku odbyło się jej uroczyste otwarcie.
Żydzi przybywali na teren Pasłęka przede wszystkim z ziem polskich oraz z Pomorza, czyli tak zwanych Prus Wschodnich. Ze względu na związki gospodarcze i językowe, ludność ta prawdopodobnie ulegała dość szybkiej asymilacji. Praktycznie wyróżniała ich tylko wyznawana religia oraz związane z nią formy kultu. W 1864 roku było w Pasłęku 160 Żydów, w 1880 roku – 175, później liczba ta stale malała. Przyczyną tego były zapewne trudne warunki ekonomiczne przełomu wieków oraz I wojna światowa. W 1903 roku w Pasłęku odnotowano 104 osoby pochodzenia żydowskiego, a w 1933 roku już tylko 41 osób. Po dojściu nazistów do władzy, pasłęccy Żydzi zostali poddani narastającym szykanom. Nasilił się bojkot ekonomiczny, dochodziło do ataków na osoby pochodzenia żydowskiego. W 1938 roku gmina żydowska uległa rozwiązaniu. Uprzednio sprzedany gmach synagogi został podpalony podczas Nocy Kryształowej. Nazistowskie represje wymusiły ostateczną emigrację Żydów z Pasłęka. Część Żydów została deportowana do obozów zagłady. Jak podaje „Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust”, w 1942 roku w mieście żyła już tylko jedna osoba pochodzenia żydowskiego.
Cmentarz żydowski w Pasłęku został założony na peryferiach miasta, na wzgórzu, a więc na terenie nie nadającym się zbytnio pod zabudowę, co zmniejszało ryzyko wywłaszczenia go na inne cele. O takiej lokalizacji cmentarza zadecydowały zapewne zarządzenia administracyjne i względy natury ekonomicznej – ziemia była tam tańsza.
Widok macew na cmentarzu żydowskim w Pasłęku
W 1817 roku po raz pierwszy zakupiono grunt pod miejsce pochówku. Była to działka przy dzisiejszej ul. Wojska Polskiego, kupiona od piekarza Zerloha za kwotę 30 talarów. W 1864 roku dokupiono dalszy kawałek ziemi od cukiernika Zachowskiego. Ta dwuetapowość organizowania cmentarza znalazła swój wyraz w rozmieszczeniu mogił: najstarsze znajdują się w części północno-zachodniej; młodsze – w części południowej. Uwagę zwraca także typ grobów oraz rozmieszczenie rzędów. W części starszej występują mogiły ziemne, w części młodszej – mogiły z obudową lastrykową.
Przed końcem XIX wieku, prawdopodobnie po poszerzeniu terenu cmentarnego, całość otoczono masywnym murem z cegły, licowanej jednostronnie od strony nekropolii. Mur ten został wzmocniony filarkami, ustawionymi regularnie co 240 centymetrów. Od strony południowej – obecnej ul. Wojska Polskiego – umieszczono bramę wejściową, z tej też strony mur był z cegły dwustronnie licowanej. Z prawej strony bramy, w narożniku południowo-wschodnim zachował się budynek, prawdopodobnie wykorzystywany do celów cmentarnych, zapewne jako dom przedpogrzebowy.
Pasłęcki cmentarz żydowski jest jedną z najlepiej zachowanych nekropolii wyznania mojżeszowego w tym regionie. Mimo, że nie należy do cmentarzy dużych i zaawansowanych wiekowo, to jego wartość historyczna jest niepodważalna. Stanowi ostatni materialny ślad istnienia w mieście i jego okolicy społeczności żydowskiej.
Jeśli to jest jeden z najlepiej zachowanych cmentarzy to jak wyglądają inne?
Cmentarz został założony na terenach podmiejskich Pasłęka, jedyny dostęp do niego stanowiła oryginalna brama żelazna, umiejscowiona w południowym odcinku muru cmentarnego, od strony dzisiejszej ul. Wojska Polskiego. Rozbudowa miasta, jaka miała miejsce w pierwszej połowie XIX wieku, spowodowała zamknięcie dojścia do cmentarza od tej strony. Taki rozwój przestrzenny zabudowy miejskiej świadczy o tym, że cmentarz przestał być użytkowany przed 1939 r.
Działka cmentarna ma kształt nieregularnego pięcioboku. Teren ten niegdyś miał rozmiary 100 x 50 m., jego dzisiejszy obszar jest znacznie mniejszy. Od południa i wschodu zachowało się oryginalne ogrodzenie (mur), od wschodu – stary fundament, nad którym rozpięto metalową siatkę, należącą do zabudowań gospodarczych. Od północy nie ma żadnego zabezpieczenia poza naturalną skarpą, wysoką na około dwa metry. Jest to obecnie jedyne dojście do cmentarza. Poniżej skarpy znajduje się spacerowa aleja lipowa, dziś zaniedbana.
Obecnie na cmentarzu znajduje się ponad sto miejsc pochówku. Ocalało jedynie trzydzieści nagrobków, wykorzystanych przeważnie z piaskowca, reszta to obudowy lastrykowe lub mogiły ziemne. Zachowały się także liczne słupki, podstawy i cokoły. Napisy na niektórych macewach są już dziś w większości słabo czytelne. Są to inskrypcje zarówno w języku hebrajskim (awers), jak i niemieckim (rewers), zawierają także określenia czasu, zapisane według kalendarzy hebrajskiego i gregoriańskiego.
Większość macew znajdujących się na cmentarzu reprezentuje typ klasycystyczny, tylko w niektórych przypadkach przybiera tradycyjny, półkolisty kształt. Nagrobki są orientowane w sposób charakterystyczny dla kultury żydowskiej – zostały umiejscowione w głowach grobów, od strony zachodniej. Lica macew prawie we wszystkich przypadkach zwrócone są w kierunku wschodnim.
Macewy wykonane zostały z piaskowca, nieliczne – z marmuru. Te ostatnie uległy bardzo poważnej dewastacji. Uwagę zwraca bogata ornamentyka, mająca charakter symboliczny oraz ozdobny. Do ornamentów o charakterze zdobniczym można zaliczyć: stylizowane ramki, wić roślinną, wieniec, różę, pióro i elementy geometryczne; natomiast do motywów symbolicznych: uskrzydloną klepsydrę i złamane drzewo jako symbol śmierci oraz Gwiazdę Dawida, stanowiąca symbol przynależności narodowej. Można także odnaleźć fragmenty steli, zwieńczonych kamiennym drzewem jako bezpośrednim odniesieniem do symboliki śmierci.
Na ocalałych macewach udało się odczytać 21 nazwisk:
Sara Lesser (1826-1870)
Tobine Katz (1827-1869)
Ida Katz (?-1869)
Rebeca Aris (1834-1865)
Pauline Aris (1834-1869)
Jacob Aris (1790-1862)
… Goldbaum (?)
Veile Furst (1815-1868)
Ruben Ruhm (?)
Gerson Furst (1815-1868)
Serlig Matow (?)
Ruben Hadendorf (?-1875)
Ernstine Hadendorg (1814-1876)
Aron Windenbeim (?) (1797-1879)
Agnes Laserstein (1857-1860)
Salomon Lewin (1852-1902)
Ernstine Wohl (1811-1873)
Moritz Oppenheim (?)
Mirna Korn (?)
Leopold Laserstein (1828-1873)
.. Lehman (?)
Macewy zostały wykonane prawdopodobnie w warsztatach kamieniarskich w Elblągu i Braniewie. Wskazują na to sygnatury, znalezione na nagrobkach: „C. Mathias, Elbing” i „S. Goldbaum, Braunsberg”.
Kilka słów poświęćmy zieleni cmentarnej. Najwyższe piętro roślinne tworzą drzewa liściaste. Są to przede wszystkim: klon zwyczajny (Acer platanoides) oraz jesion wyniosły (Fraxinus exelsior). Gatunki te stanowią najliczniejszą grupę na opisywanym obszarze. Występują w rozmaitych postaciach: od dorosłych, blisko dwudziestoletnich okazów po młode, krzaczaste drzewka, najczęściej samosiejki. Na terenie cmentarza rośnie także wiele lip drobnolistnych (Tilia cordata). Są to zwykle młode drzewa, jedyny wyjątek stanowi majestatyczna, blisko dwustuletnia lipa, która – mimo spróchnienia – ciągle kwitnie. Mamy tu też kilka egzemplarzy osiki (Populus tremula). Wymienione drzewa stanowią najliczniejszą formację roślinną na cmentarzu.
Mniejszy procent terenu zajmują krzewy. Możemy tu wymienić takie okazy jak: lilak pospolity (Syringa vulgaris), tuję (Thuja occidentalis) oraz głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna). Większość z nich to samosiejki. Są to rośliny dość młode, o zwartym pokroju. Stan zachowania drzew i krzewów jest dość dobry, brak jest gałęzi uschniętych i połamanych. Jedynie kilka klonów ma zeschnięte gałęzie.
Najliczniej występującym na cmentarzu gatunkiem tworzącym poszycie jest bluszcz pospolity (Hedera helix), pokrywający cały obszar. W poszyciu występują także niskie krzewy: jeżyna fałdowana (Rubus plicatus) i malina właściwa (Rubus ideeus). Pozostała roślinność to flora łąkowa. Są to między innymi różne gatunki traw (Graminae): perz właściwy (Agropyron repens), wyczyniec łąkowy (Allopecurus myoseroides), życica (Lolium), mozga (Phalaris) oraz różne rodzaje wiechlin (Poa) i inne.
Mamy tu także różne gatunki chwastów, na przykład: osty (Carduus), pokrzywy (Urtica dioica), bodziszki (Geranium), rumianki (Matricaria), wyki (Vicia). Poza tym, zależnie od pory roku, na terenie cmentarza możemy odnaleźć roślinność sezonową. Będą to między innymi: zawilce (Anemone nemorosa), przebiśniegi pospolite (Galanthus nivalis) i przylaszczki (Hepatica nobilis).
Ogólny stan zachowania cmentarza przedstawia się raczej źle – powodem tego jest brak odpowiedniego zabezpieczenia od strony północnej. Ma to swoje konsekwencje w postaci dewastacji samego cmentarza poprzez zaśmiecanie terenu; nagrobków, które są przewracane, bądź łamane, jak i zieleni, która jest niszczona lub w bezmyślny sposób wycinana. Część macew przetrwała w stopniu dobrym, jest to jednak grupa nieliczna i do tego stale zmniejszająca się. Niektóre stele zostały wykopane i przestawione, na co wskazuje skierowanie awersu, czyli napisów hebrajskich w odwrotną stronę niż u wszystkich pozostałych. Fragmenty połamanych macew można znaleźć na całym terenie cmentarza, są one porozrzucane lub zagłębione w ziemi. Podobnie rzecz się ma z ocalałymi obudowami lastrykowymi – niektóre z nich zostały poprzesuwane, są połamane, a groby noszą ślady rozkopywania. Poważny problem stanowi także skarpa, znajdująca się od strony północnej. W ostatnim czasie została ona pozbawiona naturalnego zadarnienia, co powoduje osuwanie się gruntu i grozi położonej na skraju cmentarzu grupie najlepiej zachowanych stel nagrobnych.
Pogezania (pruskie: Paugudian – kraj porośnięty zaroślami) to kraj, państwo plemienne występujący w wykazie krzyżackiego kronikarza z XIV wieku Piotra z Dusburga. Leżał nad górną Pasłęką, sąsiadowała z Pomezanią, Warmią, Barcją i Galindią. Dziś jest to małe terytorium rozciągnięte pomiędzy rzekami Elbląg i Pasłęka. Ten teren teraz znajduje się w województwie warmińsko-mazurskim , w północnej Polsce.
Pogezania była ziemią o mniejszym obszarze niźli Pomezania, zawierała w sobie miasta takie jak Elbląg (będący miastem leżącym na styku dwóch ziem), Pasłęk, Morąg i Zalewo. Charakteryzowała się w dużej mierze specyficznym górzystym uwarunkowaniem terenu który w przyszłości miał być podstawą ulokowania jej w regionie pojezierza iławskiego. Pogezan jako plemię wyniszczył zarówno podbój ich rodzinnej ziemi jak i kolejne powstania, w których brali czynny udział. Wyludniona ziemia już pod panowaniem krzyżackim uległa szybkiemu procesowi kolonizacyjnemu, który wchłonął niedobitki Pogezan. Dawna nazwa Pogezania ustąpiła nowej Hockerlandia nadanej na cześć legendarnego wodza Pogezan by z czasem zatracić i ją, i stać się oficjalnie Oberlandem czyli Pogórzem.
legendarny król i wódz Pogezanów, Hoggo, Według legendy, Hoggo był dziesiątym synem króla Widowuto i otrzymał ziemię „między Borken, Bassaro, Drusino.” Według niej, nazwę kraju wybrano dla jego córki Poggezany. Hoggo zbudował sobie twierdzę Tolko (Tolkemit) w regionie administracyjnym Morąg. Są to do dziś istniejące tzw. Wały Tolkmita, nazwane na cześć przywódców Tolko i Mita. Jego druga córka, Cadina, dała nazwę miejscowości Kadyny.
władca Auktume (XIII wiek).
władca Linka (XIII wiek)
Nazwa po raz pierwszy pojawia się w 1287 w dokumentach religijnych jak Pogusania , tak jak już prawdopodobnie słyszeli od swoich polskich sojuszników, rycerze zakonni. Później region jest zwany Pagudinensis terra.
Rys. Plemiona pruskie w XIII w. autor Renata 3, cc wikimedia
Pogezanie stawiali zacięty opór, zostali podbici w trakcie wyprawy z udziałem księcia Ottona z Brunszwiku w 1239 roku. Władztwa zakonu na terenie podbitej Pogezanii strzegł wzniesiony zaraz po jej podboju Dzierzgoń (Sirgune). Pogezanie brali udział w obu wielkich powstaniach pruskich oraz w powstaniu w 1278 roku, po którym przestali istnieć w wyniku represji krzyżackich, kiedy to plemię z wyjątkiem nielicznych, którzy schronili się na Litwie, zostało wybite lub wzięte do niewoli. Po zdławieniu wielkiego powstania Prusów (1260-1276) obszar Pogezanii stał się miejscem ożywionej działalności kolonizacyjnej zakonu. Większość terenów dawnej pruskiej Pogezanii znalazło się na obszarze komturii elbląskiej.
W późniejszych czasach staropruska Pogezania nazywana była Hoggerlandią (łac. Hockerlandia), od imienia legendarnego księcia pruskiego Hoggo. W większości pokrywa się z terenem historycznych Prus Górnych (niem. Oberland). Obecnie region ten znajduje się na terenie województwa warmińsko-mazurskiego.
wg wikipedii, opr. A. Fularz
Simas Sužiedėlis, wyd. (1970/78). „Pagudė”. Encyklopedia LituanicaIV . Boston, Massachusetts: Juozas Kapočius. s. 149-150. LCC 74-114275
H. Frischbier: Preußisches Wörterbuch Ost- und Westpreußische Provinzialismen, Bd.1,2, Berlin 1882-82, S.293
wersja 25.I.2019 – dodano najstarsze herby opublikowane w książce „Der Kreis Preussisch Holland in Bildern” z Biblioteki Publicznej w Pasłęku
wersja 27.X.2017
Poniższy tekst przedstawia zmiany herbu miasta Pasłęk na tle przemian historycznych oraz przedstawia inne herby związane z ziemią pasłęcką.
Herb komtura zamku w Holland (dzisiaj: Pasłęk)
Najstarszy znany herb miasta Holland (dzisiaj: Pasłęk)
Po lewej najstarszy znany herb miasta Holland: orzeł, wokół napis „Sigillum (BVR) Gensium DE Hollandia” oraz symbol korony.
Po prawej herb komtura zamku w Holland z roku 1475 (Filip von Angelach, 14 VII 1473 – 25 XII 1484): wokół napis: „Sigillum comnendatoris de holland” (Herb komendanta holland).
Około roku 1200 Pasłęk, jeśli był, to był wsią albo grodem. Prusowie przed tym rokiem prawdopodobnie nie stosowali herbów.
Państwo Zakonne 1226 – 1466
Obecne ziemie, na których leży Pasłęk przechodzą we władanie Państwa zakonu krzyżackiego założonego około 1226 roku (potocznie : państwo krzyżackie).
Flaga Państwa Krzyżackiego
Herb Państwa Krzyżackiego
Szeląg Ulryka von Jungingena (fot. www.wcn.pl )
W roku 1297 Meinhardt z Querfurtu, Mistrz Krajowy Zakonu Krzyżackiego nadaje prawa miejskie dla osady (grodu) Patzlok i nazywa to miasto Holland. „Najstarszym zachowanym odciskiem pieczętnym miasta Pasłęka jest egzemplarz przywieszony do dokumentów z 1439 i 1453 roku, o średnicy 38 mm. Na owej pieczęci przedstawiony został rycerz na koniu z tarczą i podniesionym mieczem, z pióropuszem na hełmie i z czaprakiem zwisającym na koniu, który skacze nad skałami. Całość przedstawienia umieszczona została w ozdobnie zakratowanym polu pieczęcie, z lilią w każdej kracie.” 1 … „Wedle B. Hengla w 1465 roku miasto posługiwało się pieczęcią z napisem + sigillum civitas hollant+. … najstarsze pieczęcie pasłęckie przestały być używane przed 1465 rokiem …”
Prusy Zakonne 1466-1525
Flaga Prus Zakonnych
Od 1466, kiedy to państwo krzyżackie zostało podporządkowane Królestwu Polskiemu, nastąpiła zmiana nazwy na Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach (potocznie: Prusy Krzyżackie lub Prusy Zakonne).
Na mocy postanowień II pokoju toruńskiego z 1466 r. Zakon zostaje zmuszony do przekazania Polsce terenu diecezji warmińskiej, Ziemi Lubawskiej, Sztumskiej i Malborskiej oraz Elbląga z przyległościami. Wszystkie te ziemie poza Ziemią Lubawską zostają wcielone w ramy nowo powstałego województwa malborskiego i następnie inkorporowane w skład Rzeczypospolitej jako autonomiczna prowincja o nazwie Prusy Królewskie. Reszta Prus Zakonnych jako lenno pozostaje przy nowej stolicy – Królewcu. Pasłęk należy do Prus Zakonnych.
Pod kątem administracyjnym mimo utraty części ziem obowiązywał nadal podział na komturie, utrzymał się on do 1525 roku kiedy to doszło do znacznych zmian w tej materii.
Herb Prus Książęcych
Prusy Książęce 1525-1618
Rok 1525 przynosi Prusom Zakonnym wyjątkowe zmiany. Władca Prus, ostatni Wielki mistrz Zakonu Albrechta von Hohenzollern, przechodzi na luteranizm stając się tym samym księciem. W wyniku tego dochodzi do sekularyzacji Prus Zakonnych które od tej pory stają się Prusami Książęcymi. W tym samym roku, 8 kwietnia Albrecht podpisuje ze swym wujem, królem Polski, Zygmuntem I Starym traktat krakowski i dwa dni później składa przed nim uroczysty hołd stając się wiernym lennikiem swego wuja. Tego samego dnia Albrecht odbiera również z rąk króla proporzec z herbem Prus Książęcych. Jeszcze w 1525 roku, Albrecht dokonuje reorganizacji administracyjnej Prus Książęcych na trzy rozległe powiaty : oberlandzki, natangijski i królewiecki (sambijski).
Powiat oberlandzki i jego starostwa : Miłakowo, Miłomłyn, Morąg, Pasłęk, Przezmark, Prabuty, Susz, Szymbark, Szczytno, Iława, Ostróda, Olsztynek, Dąbrowo, Działdowo, Nidzica i Kwidzyn
„…od 1563 roku znamy kolejny wzór pieczęci używanej prz miasto. Miała ona 30 mm średnicy, napis w otoku SIGILLVM . CIVITATIS . HOLLANDT. IN . BORVSSIA.”1Różnice w stosunku do poprzedniego herbu: z lewego boku rycerza zwisła pochwa po wyciągniętym mieczu, w końskiej uprzęży dodano podogonie, zaznaczono czaprak, skalne podłoże pod końskimi kopytami przybrało wygląd pięciu wzgórz (trzech większych i dwóch mniejszych).
Brandenburgia-Prusy 1618-1701
Herb rodowy Hohenzollernów wywodzących się ze Szwabii
W wyniku śmierci ostatniego przedstawiciela pruskiej linii Hohenzollernów, Albrechta Fryderyka, przedstawiciel brandenburskiej linii Hohenzollernów, elektor brandenburski Johann Sigismund von Brandenburg, zostaje następnym władcą Prus Książęcych i za zgodą króla Zygmunta III dokonuje unii personalnej Prus Książęcych z Brandenburgią. W 1657 roku Prusy Książęce na mocy traktów welawsko-bydgoskich odzyskują pełną niezależność od Polski za cenę wyrzeczenia się sojuszu ze Szwecją. Oficjalnymi stolicami Brandenburgii-Prus zostają Berlin i Królewiec, pozostający również stolicą Prus Książęcych.
Prusy Książęce w Królestwie Prus 1701-1773
Pełny herb Królestwa Prus
W 1701 roku przy aprobacie cesarza i innych dworów europejskich Fryderyk I Pruski koronuje się na Króla w Prusach czyniąc tym samym Brandenburgię-Prusy, Królestwem Prus. Następnym krokiem Fryderyka I było uczynienie Berlina centrum administracyjnym całego królestwa w tym i Prus Książęcych, zaznaczają jednakże, iż tylko król koronowany w Królewcu może być pełnoprawnym władcą Królestwa Prus. Prusy Książęce wraz ze stolicą w Królewcu stają się jedną z prowincji Królestwa Prus.
W 1722 roku dochodzi do likwidacji powiatów oberlandzkiego, natangijskiego i królewieckiego wprowadzając na ich miejsce dziewiętnaście nowych powiatów : pokarmiński (brandenburski), nidzicki, rastemborski (kętrzyński), sambijski, tapiewski, prabucki, iławski, kwidzyński, szymbarski, bartoszycki, morąski, świętomiejski, gąbiński, wystrucki, kłajpedzki, margrabowski (olecki), ragnicki, szeszcieński i tylżycki. Brak powiatu hollandzkiego (pasłęckiego).
Na panoramie miasta Holland z 1750 widnieje herb przedstawiający świętego Jerzego na koniu nad smokiem ale odwróconego w drugą stronę w stosunku do herbu Pasłęka z lat 1820-1934 (poniżej).
Zjednoczenie ziem pruskich i ich podział na Prusy Zachodnie i Wschodnie 1773-1824
W 1772 roku w wyniku aneksji ziem Rzeczypospolitej, ziemie pruskie zostają ponownie połączone by pod koniec roku zostać ponownie podzielonymi. W wyniku reorganizacji administracyjnej dawne ziemie pruskie zostają rozdarte pomiędzy dwie nowe prowincje, Prusy Wschodnie i Zachodnie. Prusy Wschodnie będące bezpośrednim spadkobiercą Prus Książęcych wzbogacają się o staropruską ziemię warmińską tracąc jednakże funkcjonujące pod Królewcem do 317 lat Prabuty, Iławę, Susz, Kwidzyn i Kisielice, które to zostają przydzielone do sztucznego tworu jakim są Prusy Zachodnie.
Prusy Wschodnie 1773-1824
Godło Prus Wschodnich
Mimo zlikwidowania Prus Książęcych w 1773 roku, znakomita większość utworzonych w 1722 roku powiatów pozostała bez zmian, jedynym wyjątkiem od reguły był powiat morąski zreorganizowany w 1772 roku. Kompletnie nowymi powiatami były natomiast powiaty lidzbarski i braniewski utworzone po przyłączeniu Warmii. Wszystkie jedenaście powiatów zostało podzielone pomiędzy dwa departamenty : królewiecki i gąbiński. Pasłęk (Preussisch Holland) należał do powiatu morąskiego.
W roku 1819 doszło do kolejnej reorganizacji powiatów w Prusach Wschodnich zwiększając ich ilość do trzydziestu trzech, dotychczasowy podział na departamenty królewiecki i gąbiński nie uległ jednakże zmianie. Powstał powiat pasłęcki (kreisstadt preussisch holland) w departamencie królewieckim.
„Na losy pasłęckiego herbu istotny wpływ wywarło upowszechnienie w początkach XVIII stulecia legendy związanej z wydarzeniami, do jakich doszło w Pasłęku podczas ostatniej wojny polsko-krzyżackiej w lutym 1520 roku. Wówczas to odziały polskie, głównie gdańskie i elbląskie, przez dłuższy czas bezskutecznie szturmowały obwarowania miasta, a jedno z większych niepowodzeń szturmujących tłumaczyć zaczęli cudownym pojawieniem się na murach postaci św. Jerzego, któremu poświęcony kościół – położony na przedmieściu – niewiele wcześniej sami zniszczyli.”1
„Od 1820 roku rada miasta posługiwała się pieczęcią nie tylko z wyobrażeniem św. Jerzego i smoka, ale nadto w stosunku do dotychczasowych przedstawień z przyjęciem odmiennego kierunku zwrotu obu figur. Prawidłłowym heraldycznym zwrotem jest bowiem kierunek w prawo, tzn. w prawo dla osoby stojącej poza tarczą, zaś w lewo dla osoby patrzącej na tarczę. …
W sztukach plastycznych św. Jerzy jest bowiem częściej oddawany jako jeździec pędzący w prawą dla widza stronę, a więc odwrotnie niż to wynika z reguł heraldycznych.”1
Herb powiatu pasłęckiego
Herb Prus Wschodnich
Herb Pasłęka ze św. Jerzym 1820-1934. Odcisk pieczęci używanej do 1934 roku.
Flaga Królestwa Prus
Prowincja Prusy 1824–1878
W kwietniu 1824 roku dochodzi do zawiązania między Prusami Wschodnimi a Zachodnimi unii personalnej, przekształconej w 1829 roku w unię realną, unifikującą obie prowincje w jedną prowincję Pruską ze stolicą w Królewcu.
Prusy Wschodnie 1879-1905
Herb Pasłęka na medalu z roku 1895
Podział administracyjny Prus Wschodnich w latach 1879-1905 opierał się wciąż na dwóch departamentach, królewieckim i gąbińskim, dokonano jednakże kolejnej reorganizacji powiatów czego efektem był wzrost ogólnej liczby powiatów do trzydziestu sześciu.
Po lewej herb na medalu z roku 1895 przedstawiający świętego Jerzego zabijający smoka i odwrócony, nietypowo, w prawą stronę.
” …w 1885 roku … rycerz w stalowej, a więc błękitnej zbroi, z mieczem nad głową, na białym koniu o czerwonej uprzęży, z bogato rozbudowanym podogoniem, z czerwonym pióropuszem u hełmu i na końskiej głowie, miał przeskakiwać ponad zielonym trójwzgórzem.„1
„Po raz kolejny zmianę w wyglądzie miejskiego herbu przyniosły obchody 600-lecia miasta w 1897 roku…. Przywrócony został pierwotny kierunek zwrotu jeźdźca, skaczącego jednak nie przez pięciowzgórze jak w przypadku pieczęci najstarszych, lecz przez trójwzgórze.”
„… Hildebrandt w marcu 1897 wykonał w dwu kopiach barwny rysunek miejskiego herbu … dokonał w zasadzie tylko jednego uzupełnienia o dodanie czerwonego czapraka.”1 „W oparciu o en sam projekt sporządzono nadto kamienną tablicę z wyobrażeniem herbu”1 (przyp. autora: dziś herb ten umieszczony jest nad bramą przy Placu 1000 lecia)
Jeden z nieoficjalnych herbów Pasłęka przełomu XIX/XX w.
„Niezmiernie ciekawie przedstawiały się również „nieoficjalne” dzieje pasłęckiego herbu przełomu XIX/XX wieku. …Najważniejszym elementem owego przedstawienia było jednoznaczne zidentyfikowanie jeźdźca z rycerzem Zakonu Krzyżackiego, czego dokonano okrywając jego sylwetkę białym, długim płaszczem, zachodzącym aż na koński zad. Rycerz otrzymał jednoznaczne średniowieczne uzbrojenie, pod koniem uwidoczniono zaś – tak jak w pierwotnych przedstawieniach – pięciowzgórze. Jednocześnie samej tarczy herbowej przydano popularną wówczas tzw. coronę uralis, czyli ozdobę czoła tarczy w kształcie trzypałkowej korony wykonanej z ceglanych elementów.”
Prusy Wschodnie 1905-1918
W 1905 roku dochodzi do reformy wschodniopruskich rejencji i wydzielenia trzeciej – olsztyńskiej. Pasłęk pozostaje w rejencji królewieckiej.
Prusy Wschodnie 1918-1939
Postanowienia Traktatu Wersalskiego, który wraz z późniejszym plebiscytem utrwalił nową granicę Prus Wschodnich, okazały się pod kątem zarówno historycznym, jak i regionalnym ciekawym zbiegiem okoliczności. W wyniku ratyfikowania w styczniu 1920 roku ustaleń podpisanych przez Niemcy 28 czerwca 1919 roku, granice Prus Wschodnich z pewnymi wyjątkami zostały zamknięte w historycznych granicach starych Prus.
Po ustabilizowaniu sytuacji na terenie Prus Wschodnich, w 1920 roku dochodzi do reorganizacji administracyjnej i tym samym Prusy Wschodnie zostają podzielone na cztery rejencje : kwidzyńską (do 1922 r.), olsztyńską, gąbińską i królewiecką. Stolicą prowincji pozostaje Królewiec. Pasłęk pozostał powiatem w rejencji królewieckiej.
W latach 1897-1935 używano pieczęci z wizerunkiem św. Jerzego i tej z uchwały 1897 r. „… projekt nie spełnił oczekiwań, zwracano uwagę na nienaturalny sposób trzymania miecza przez jeźdźca, na mało historyczne podkreślenie pióropusza tak na hełmie jak i na głowie konia itd. Sytuacja taka trwałą aż do 1935, kiedy to pojawiła się nowa niemiecka ustawa, w myśl której wszystkie samorządy korzystające z herbów musiały uzyskać naukowe potwierdzenie poprawności używanego znaku. … Przyjęty wzór powracał do najstarszych przedstawień, nie było rzecz jasna już mowy o św. Jerzym i smoku, rycerza i konia pozbawiono w prowadzonych w 1897 roku ozdób z piór, sylwetki uzyskały naturalną postawę.”1
Herb Prus Wschodnich 1918-1933
Herb Prus 1933-1945
Flaga Prus Wschodnich (czarno-biała)
Pasłęk po roku 1945
„Z powodu różnic w przedstawianiu miejskiego herbu władze Pasłęka w końcu lat sześćdziesiątych uznały za konieczne odwoływanie się do jednego tylko wzoru, za swoistą matrycę obierając tablicę herbową, do 1945 roku wmurowaną w ścianę jednego z budynków w sąsiedztwie ratusza.”1 przyp. autora: tablicę tę w roku 1969 uroczyście wmurowano nad bramą murów miejskich przy placu Tysiąclecia).
„W 1994 roku doczekał się publikacji kolejny herbarz polskich miast, w którym wizerunek pasłęckiego herbu zaprezentowany został jako swego rodzaju kompromis przedstawień z lat sześćdziesiątych. Rycerz skaczący na konno ponad trójwzgórzem … odziany został w błękitny pancerz…”1
„W początkach 1992 roku władze Pasłęka zdecydowały się zasięgnąć opinii Zarządu Głównego Polskiego Towwarzystwa Heraldycznego w sprawie poprawności wyglądu miejskiego herbu… Generalnie zalecono powrót do przedstawienia z 1967 roku, publikowanego w opracowaniu Miasta polskie w tysiącleciu. Poddano pod rozwagę władz możliwość jednoczesnego wprowadzenia flagi miejskiej … Uchwałą z 18 IX 1992 roku Rada Miasta i Gminy Pasłęk przyjęty został zarówno obowiązujący obecnie wizerunek jak i flagi.”1
Uwaga.
Jak widać z powyższego tekstu, Herbarz miast polskich” z 1994 przedstawił herb Pasłęka niezgodny z wizerunkiem określonym w uchwale Rady Miasta Pasłęka z 1992 roku. Również wikipedia (serwis internetowy) pokazuje herb, którego kolorystyka nie jest dokładnie zgodna z tą uchwałą. Wynika to zapewne z faktu, że uchwała nie precyzuje kolorystyki herbu zgodnie ze współczesnymi oczekiwaniami (nie podano kodów kolorów niezbędnych do jednolitej publikacji herbu w internecie, na ekranach monitorów i przeznaczonych do druku). Na podstawie wspomnianej uchwały dokonałem próby jednoznacznego określenia kolorystyki herbu (link poniżej).
A jak wygląda herb Pasłęka obecnie (zgodnie z uchwałą nr XXIII/117/92 Rady Miasta i Gminy Pasłęk z dnia 18 września 1992 r.) można zobaczyć i przeczytać na stronie https://paslek.reria.pl/herb-pasleka/
Herb diecezji elbląskiej 1992-2015
Herb diecezji elbląskiej od 2015 roku
Herb województwa warmińsko-mazurskiego od 2002 roku
Współczesny herb Pasłęka z 1992 roku
Wygląd herbu zmieniał się na przestrzeni wieków. Jedyną cechą wspólną jest jego niestałość. Najwidoczniej, tak jak i dzisiaj, herby różnią się między sobą szczegółami. Dawniej trudno było zachować zgodność kolorystyczną, proporcje, nie mówiąc już o detalach.
Materiały zebrał: Roman Cichocki
Tekst powstał na podstawie zasobów polskiej i niemieckiej wiki a także poniższych stron :
Wszystkie mapy i grafiki należą do ich prawowitych twórców i właścicieli
Cytaty pochodzą z książki „Pasłęk z dziejów miasta i okolic 1297-1997” (rozdział VIII Sfragistyka i heraldyka pasłęcka, autorzy: Beata Możejko-Chimiak, Błażej Śliwiński), którą można wypożyczyć w Bibliotece Miejskiej w Pasłęku.
Proszę o uwagi, zdjęcia i informacje na temat pasłęckiego herbu, które zostaną uwzględnione w kolejnej wersji tego materiału.
Obecny kościół św. Jerzego i cerkiew św. Onufrego w Pasłęku zbudowany na skraju ówczesnego miasta w 1592 r.
Rzecz miała miejsce w lutym 1520 r., w trakcie ostatniej wojny polsko – krzyżackiej, Pasłęk był wówczas potężną twierdzą graniczną, z którą wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern wiązał nadzieje długiego oporu.
Zima z przełomu lat 1519/20 była ostra – panowały wyjątkowo ostre mrozy, które utrudniały prowadzenie działań oblężniczych przez wojska polskie, głównie elbląskie. Hetman koronny Mikołaj Firlej, dowodzący całością polskich sił, zdawał sobie sprawę, ze zdobycie pasłęckiej twierdzy bez użycia ciężkich dział będzie bardzo trudne. Rychło jednak elblążan wsparli swoimi wojskami gdańszczanie, którzy przywieźli kilka dział, w tym jedno ciężkie. Mimo niesprzyjających warunków atmosferycznych gdańszczanie sprawnie wybudowali szańce, ustawili na nich działa i mocno wsparli ostrzał zamku oraz miasta.
W początkach lutego 1520 r. polskie rycerstwo oraz zaciężną, węgiersko – czeską piechotę ogarnęło zwątpienie, bo szanse zdobycia krzyżackiego Pasłęka były coraz mniejsze. 22 lutego 1520 r. przypuszczono kolejny szturm, który zakończył się niepowodzeniem, a straty wśród zaciężnych wyniosły ponad 200 żołnierzy.
Tak się złożyło, że przed tym nieudanym szturmem Polacy zburzyli położony poza miejskimi murami, na południe od Kamiennej Bramy, kościół św. Jerzego – prawdopodobnie rozebrali go na opał. Po szturmie wśród oblegających wojsk polskich rozeszły się wieści, ze św. Jerzy ukazał się na murach Pasłęka, aby bronić miasta przed oblegającymi. Miało to być karą za zniszczenie kościoła. Sugestia była tak silna, a duchowość ówczesnych ludzi tak podatna na jej wpływy, że część polskich oddziałów opuściła obóz, odmawiając dalszego udziału w oblężeniu miasta.
Kiedy w marcu 1520 r. mianowany został nowy dowódca obrony Pasłęka – kapitan Filip Greussing, Polacy chwilowo przerwali oblężenie. Wówczas Greussing „na pniu” kupił historię o pojawieniu się św. Jerzego i ogłosił, że osobiście widział świętego na murach miasta. Do wielkiego mistrza zakonu pisał jednak Greussing szczere, pełne niepokoju listy, w których przyznawał, że zwyciężyć będzie trudno…
Nadejście potężnych dział burzących z Krakowa przyczyniło się do kapitulacji miasta (wyrwa w murze miała 18 m) i do zdobycia zamku 29 kwietnia 1520 r. W ostrzeliwanym podczas oblężenia zamku pozostało przy życiu ok. 300 obrońców, którzy trafili do niewoli. Na zacięty i długotrwały charakter obrony niewątpliwie wpłynęła legenda o św. Jerzym, wspomagającym obrońców Pasłęka.
Artykuł jest przedrukiem z nieistniejącego (24.01.2019) serwisu:
Średniowieczny ratusz w Pasłęku ma w niedługim czasie przejść niezbędną renowację. Zniszczony częściowo przez sowieckich żołnierzy już po zajęciu miasta w 1945 roku, został mozolnie odbudowany w pierwszych powojennych latach.
Ratusz stoi przy ulicy Chrobrego, która dawniej miała historyczną i nieprzypadkową, nazwę Rynek. Kiedyś należał do charakterystycznych obiektów na tutejszym Starym Mieście. Jego zasadnicza konstrukcja pochodzi z XV w. Pasłęcki sędzia, historyk i archiwista Robert Helwig tak go opisywał: „Trudno było spotkać w dawnych Prusach Wschodnich podobny ratusz, który posiadałby w swoim wnętrzu tak szacowne sklepienie gwiaździste. A przecież miał on wspaniały podcień, spoczywający na trzech masywnych filarach. Podcień, który wyróżniał się wyjątkowej urody sklepieniem gwiaździstym.
Być może tylko malborski ratusz dorównywał mu swoim pięknem. Chociaż przypadkowy widz mógł być tutaj lekko zwiedzony wiekiem ratusza, widząc jego renesansowy fronton pochodzący z połowy XVII w. Ale ci, którzy przyjrzeli się dokładniej, odkrywali oprócz sklepień gwiaździstych i masywnych filarów, wiele innych średniowiecznych detali, jak między innymi gotyckie blendy na zachodnich i północnych ścianach ratusza. Prastare były również piwnice o kolebkowych sklepieniach.
Brakuje jakichkolwiek dokumentów na temat historii tego ratusza. W aktach miejskich odnotowano tylko, że w 1713 r. otrzymał on drewnianą sygnaturkę dachową na kalenicy, zdobiącą go podobnie jak ratusz w Morągu. Ale już w połowie XIX w. znajdowała się ona w fatalnym stanie i groziła zawaleniem. Z tego powodu została około 1860 r. rozebrana. Od tego czasu mały dzwon ratuszowy, który wisiał w tej sygnaturce dachowej, stał się niewidoczny, ponieważ zawieszono go na specjalnym wieszaku na tylnym szczycie”.
Dzisiaj na frontowej ścianie ratusza, a dokładnie na środkowym filarze podcienia znajduje się spora żeliwna tablica z łacińskim tekstem: „Urbs haec, a Batavis refugis Hollandia tanquam Tutamen structa et nomen adepta fuit, Si Cereale Solum prospectum et reliqua cernas in Regno paucas dixeris esse pares”. Ten łaciński napis przetłumaczył śp. Antoni Pągowski, swego czasu dyrektor pasłęckiego liceum, zasłużony wychowawca wielu pokoleń młodzieży i najlepszy łacinnik, w sposób następujący: „Miasto to zostało zbudowane przez Batawów – uchodźców z Holandii, jako miejsce schronienia i od nich otrzymało nazwę. Jeślibyś zwrócił uwagę na żyzność ziemi, krajobraz i pozostałe rzeczy, powiesz, że tylko nieliczne są mu równe w Królestwie”.
Jest to tłumaczenie dosłowne, ściśle trzymające się tekstu łacińskiego i w pełni wyrażające zawartą w nim treść. Według Antoniego Pągowskiego, łaciński napis ma formę poetycką i jest to dystych elegijny, a więc wiersz złożony z heksametru i pentametru i należy go czytać lub recytować, akcentując odpowiednie sylaby inaczej niż w prozie. Z annałów historycznych wynika, że tekst na tej tablicy został opracowany przez pasłęckiego kronikarza i sędziego w latach 1713-1726, Paula F. Töpke. Do tego celu wykorzystał on odpowiedni passus z dramatu napisanego przez holenderskiego poetę Joosta van den Vondel’a (1587-1679) ku czci Hugo Grotiusa (1583-1645). W utworze tym Vondel przedstawia dramat ludzi popierających pewnego holenderskiego hrabiego, którzy po upadku swego mecenasa zmuszeni byli szukać nowej ojczyzny. Przybyli do Prus i założyli tutaj miasto „Nieuw Holland” (Nowa Holandia).
Sędzia Paul F. Töpke przetłumaczył urywek z tego dramatu również na język łaciński, ponieważ „pasował on” dobrze do historii Pasłęka, zwanego u zarania swych dziejów Holland, Stadt Holland, a później Preußisch Holland. Nazwę tą już w XIX w. polscy topografowie, historycy i geografowie tłumaczyli jako Pruska Holandia, Pruski Holląd itd. W ten sposób w 1726 r. tablica o podanej wyżej treści została umieszczona na pasłęckim ratuszu. Jej autor, sędzia Paul F. Töpke doczekał wprawdzie tej uroczystości, ale wkrótce zmarł. W 1897 r. mieszkańcy Pruskiego Hollądu (Pasłęka) obchodzili 600-lecie swego miasta. Z tej okazji tablica ta została odnowiona.
W sumie front pasłęckiego ratusza miał jeszcze kilka innych detali, by wymienić tylko zegar słoneczny, herb miasta oraz jeszcze jeden napis. Znajdował się on powyżej omawianej tablicy żeliwnej i głosił w języku łacińskim: „Ut Umbra sic vita fluit dum stare videtur”, co można przetłumaczyć na język polski: „Życie upływa jak cień, podczas gdy (nam) wydaje się, że stoi”. Sentencja to korespondowała volens nolens ze znajdującym się nieco wyżej, pokaźnych rozmiarów, zegarem słonecznym, z dwoma zrywającymi się do lotu orłami. Nad tym zegarem, w owalnej niszy, zamieszczono barwny herb Pasłęka.
A skąd się wzięła dzisiejsza nazwa Pasłęka? Otóż osada ta przed lokacją w 1297 r. nosiła nazwę Pazlok, jako leżący w „terra Passalucensis”. Natomiast w języku staropruskim nazwa ta brzmiała jako „paistlanks”, co w formie spolonizowanej daje Pasłęk. Nie jest też tajemnicą, że dla państwowej komisji ustalającej po 1945 r. nowe nazwy miejscowości na obszarach uzyskanych od Niemiec, o wiele lepiej i wygodniej było polonizować dawne nazwy staropruskie, niż zachowywać ich niemieckie brzmienie.
Pasłęk leży: geograficznie na Równinie Warmińskiej, etnograficznie w Pogezanii, historycznie w Prusach, a administracyjnie w województwie warmińsko-mazurskim.
Gdzie leży Pasłęk? Galaktyka – „Droga Mleczna”, Układ Słoneczny, planeta Ziemia, kontynent: Europa, Nizina Środkoweuropejska, Nizina Polska… Tyle mówi nam atlas geografii. Wchodząc dalej w szczegóły nie trudno zabrnąć w nieprawdę. Stosowanie nazw geograficznych często jest mylące, gdyż często utożsamia się je z nazwami historycznymi. Nie szukając daleko, nazwa Prusy oznaczać może krainę zamieszkiwaną przez plemiona Prusów. Tak też mówiono na państwo Hohenzollernów (pełna nazwa: Prusy Książęce), a potem na część państwa niemieckiego (Prusy Wschodnie). Dzisiaj Pasłęk leży w województwie warmińsko-mazurskim, ale czy jest tożsame z Warmią i Mazurami?
Ok. 1200 r. dzisiejszy Pasłęk należał w Pogezanii
Granice między Warmią a Mazurami praktycznie już nie istnieją. Nadal jednak można znaleźć różnice w architekturze, wystroju kościołów (kościoły katolickie a protestanckie). Krainy współcześnie tworzą całość. Nawet nazwy stały się niemal nierozłączne: Warmia i Mazury. Dla ciekawych poniżej zamieszczam treść z jednego z forum, w którym autor wyjaśnił krótko i dobitnie czym była Warmia, a czym były Mazury i dlaczego każda z nich miała swoją własną nazwę.
„To dwie różne krainy z odrębną historią, tradycjami i konkretnymi granicami. Nawet, o zgrozo, w przewodnikach zdarzają się błędy. Postanowiliśmy więc tę kwestię uporządkować, bo sprawa, choć z pozoru bardzo skomplikowana, jest tak naprawdę całkiem prosta.
W mediach, rozmowach, książkach ciągle zdarzają się pomyłki. A to fotografię olsztyńskiego jeziora gazeta ochrzci mianem mazurskiego widoczku, a w telewizji spiker chce przenieść widzów do Krainy Wielkich Jezior, zapowiadając imprezę kulturalną w Lidzbarku Warmińskim. Błędy zdarzają się nawet w przewodnikach. W jednej z nowszych publikacji pagórkowaty teren w okolicy Ostródy nazwano warmińską Toskanią. Nic więc dziwnego, że turysta, który przyjeżdża na wakacje w piękne tereny województwa warmińsko-mazurskiego, nie ma pojęcia, gdzie wypoczywa. Co gorsza, wielu mieszkańców tych ziem też tak naprawdę nie wie, gdzie żyje. Trzeba w końcu posprzątać ten bałagan, bo sprawa, choć z pozoru bardzo skomplikowana, tak naprawdę jest całkiem prosta.
Żeby mówić o początkach Warmii, trzeba się cofnąć o ponad 750 lat. Wtedy z części podbitych przez Krzyżaków ziem papież wydzielił teren bezpośrednio podległy biskupowi. Dokładne granice Warmia zyskała w 1374 r. i w takim kształcie przetrwały one aż do I rozbioru Polski. Miasta biskupiego terytorium to: Barczewo, Biskupiec, Bisztynek, Braniewo, Dobre Miasto, Frombork, Jeziorany, Lidzbark Warmiński, Olsztyn, Orneta, Pieniężno i Reszel. Warmia wcinała się jak topór w ziemie zakonu krzyżackiego, któremu zresztą podlegała. Dlatego w bitwie pod Grunwaldem wojska warmińskie walczyły po stronie zakonu. Sytuacja zmieniła się w 1466 r., kiedy po wojnie trzynastoletniej zwierzchnikiem Warmii stała się Polska. To z kolei tłumaczy fakt, dlaczego w 1521 r. Mikołaj Kopernik bronił Olsztyna przed Krzyżakami.
Gdy w 1525 r. państwo zakonne zostało rozwiązane, a w jego miejsce powstały protestanckie Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu, wzrosły jeszcze różnice między Warmią a otaczającymi ją terenami. Warmia stała się ostoją katolicyzmu. Biskup, który nią rządził, doczekał się z czasem nawet tytułu księcia. Ponieważ sprawował władzę nie tylko religijną, ale i świecką, rola katolicyzmu jeszcze rosła, kwitł kult świętych i pobożność. To zdecydowanie wpłynęło na kulturę i tradycję Warmiaków. W ich legendach bardzo często występują święci, a katolickie święta były też najważniejszymi oficjalnymi uroczystościami. Charakterystyczne dla krajobrazu tego regionu są kapliczki – chyba nigdzie na świecie nie ma ich tak wiele jak tu. Wśród biskupów warmińskich zdarzały się znamienite postacie, m.in. poeta Ignacy Krasicki.
Mazury zaś były najpierw pod władaniem krzyżackim, potem weszły w skład Prus Książęcych. Gdy w XVI w. religią państwową stał się tam protestantyzm, taką wiarę musieli przyjąć też Mazurzy. Ponieważ zasadą było odprawianie nabożeństw i głoszenie kazań w językach narodowych, a sporą grupę mieszkańców tych ziem stanowili Polacy, zaczęła się pojawiać literatura religijna w tym języku. Miało to wpływ na gwarę mazurską, która jest mieszanką języka staropolskiego z czasów Kochanowskiego z gwarą kurpiowską i naleciałościami niemieckimi. Bardzo różni się od warmińskiej. Jak to w protestanckim kraju, nie czczono tu świętych, nie uznawano wielu świąt, wystrój kościołów był skromniejszy. Mazurskie miasta to: Biała Piska, Działdowo, Ełk, Giżycko, Gołdap, Kętrzyn, Mikołajki, Mrągowo, Nidzica, Olecko, Olsztynek, Orzysz, Ostróda, Pasym, Pisz, Ryn, Szczytno i Węgorzewo.
Kiedy po pierwszym rozbiorze Polski Warmia została zagarnięta przez Prusy, zniknęła granica dzieląca wcześniej państwa. Wtedy kultury oraz tradycje Warmiaków i Mazurów zaczęły się intensywniej przenikać. Jednak do końca zachowała się wyraźna odrębność, wynikająca przede wszystkim z różnicy w wyznaniu.
Geograficzne granice Warmii i Mazur można bardzo precyzyjnie określić, bo przez wieki była to granica państwa. Dlatego teoretycznie nie powinno być problemów ze wskazaniem, która miejscowość, w jakim regionie leży. Jednak w praktyce mało kto pamięta o historycznych dziejach tych ziem, więc i pomyłki wciąż się zdarzają. Miejmy nadzieję, że już się zdarzać nie będą.
Źródło: Gazeta Wyborcza Olsztyn”
Dla mieszkańców Pasłęka z powyższego wynika jedynie, że Pasłęk historycznie, etnograficznie i geograficznie nigdy nie był częścią Warmii ani też Mazur. Wymyślona kraina przez etnografów z Poznania w latach 70-ych XX wieku, czyli Powiśle jest tworem sztucznym. Osobiście preferuję, bez żadnych uprzedzeń, powrót do nazewnictwa obecnego na tych ziemiach przez setki lat tzn. uważam, że etnograficznie Pasłęk należy do Pogezanii (tak określano tę krainę przez ponad 1000 lat), geograficznie leży na Równinie Warmińskiej, a historycznie były tu Prusy, Prusy Książęce, potem Prusy Wschodnie a teraz Warmia i Mazury. Możliwe, że za jakiś czas historią stanie się kraina o nazwie Warmia i Mazury obejmująca swym zasięgiem współczesne nam województwo, ale co na to geografowie, etnografowie i przyszli historycy?
Do artykułu załączyłem kilka mapek na podstawie, których łatwo się zorientować nie tylko w granicach Warmii i Mazur, ale również odnaleźć geograficzne, historyczne i etnograficzne miejsce Pasłęka.
Geograficznie Pasłęk znajduje się w obszarze Równiny Warmińskiej.
W 1701 roku nazwę miasta Holland zmieniono na Preußich Holland (po polsku: Holąd Pruski). W latach 1717-1719 Andreas Hildebrandt z Gdańska wybudował organy, użytkowane do dziś, dla kościoła św. Bartłomieja. W 1818 roku miasto stało się siedzibą powiatu pruskohollądzkiego w rejencji królewieckiej. W XIX wieku ciekawym epizodem z tego czasu jest pobyt, po upadku powstania listopadowego, w okolicach miasta, internowanych polskich żołnierzy.
Szczególną pozycję w pasłęckim aparacie wymiaru sprawiedliwości miał kat 
„Marianka – Marienfelde
Żydzi przybywali na teren Pasłęka przede wszystkim z ziem polskich oraz z Pomorza, czyli tak zwanych Prus Wschodnich. Ze względu na związki gospodarcze i językowe, ludność ta prawdopodobnie ulegała dość szybkiej asymilacji. Praktycznie wyróżniała ich tylko wyznawana religia oraz związane z nią formy kultu. W 1864 roku było w Pasłęku 160 Żydów, w 1880 roku – 175, później liczba ta stale malała. Przyczyną tego były zapewne trudne warunki ekonomiczne przełomu wieków oraz I wojna światowa. W 1903 roku w Pasłęku odnotowano 104 osoby pochodzenia żydowskiego, a w 1933 roku już tylko 41 osób. Po dojściu nazistów do władzy, pasłęccy Żydzi zostali poddani narastającym szykanom. Nasilił się bojkot ekonomiczny, dochodziło do ataków na osoby pochodzenia żydowskiego. W 1938 roku gmina żydowska uległa rozwiązaniu. Uprzednio sprzedany gmach synagogi został podpalony podczas Nocy Kryształowej. Nazistowskie represje wymusiły ostateczną emigrację Żydów z Pasłęka. Część Żydów została deportowana do obozów zagłady. Jak podaje „Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust”, w 1942 roku w mieście żyła już tylko jedna osoba pochodzenia żydowskiego.
Średniowieczny ratusz w Pasłęku ma w niedługim czasie przejść niezbędną renowację. Zniszczony częściowo przez sowieckich żołnierzy już po zajęciu miasta w 1945 roku, został mozolnie odbudowany w pierwszych powojennych latach.
Historia parafii św. Józefa w Pasłęku
Historia parafii św. Józefa w Pasłęku
(na podstawie kroniki ks. Cyganka) (w trakcie tworzenia)
…
Początki
„Pewne dane historyczne o Pasłęku mamy dopiero od 1297 r,, kiedy to Wielki Mistrz lokalny Meinhard z Querfurtu podnosi nowo zbudowaną osadę do godności miasta. Wyposaża ją na prawie chełmińskim, nadaje jej nazwę „Holland” i przeznacza na jej rozbudowę i utrzymanie 139 włók ziemi. (przypis: 1 włóka (nowochełmińska), 1 włóka chełmińska (staropolska) = 30 mórg = 17,955 ha = 179550 m2, czyli około 2500 hektarów ziemi ornej).”
…
„Przypuszczać należy, że nazwy grodów pochodziły od nazwy ich naczelników, sławnych Prusów. Pasłęk od 1297 r. ma urzędową nazwę Holland, a od początku XVIII wieku ma przydawkę „Preussisch” i odtąd nazywano Pasłęk Preussisch Holland. A skąd się wzięła nazwa Pasłęka?
Pasłęk przed erekcją w 1297 r. nazywał się Paclok i pod tą nazwą figuruje od 1231, a może i wcześniej. Po raz pierwszy papież w bulli z dnia 9.VII.1231 r. użył wyrażenia – terra Passalucensis. Najprawdopodobniej gród ten zajmował zamożny Prus „Pasłok” i cała okolica przyjęła od niego nazwę terra Pasalucensis. Wybrano więc dzisiejszemu miastu nazwę pierwotną od Pasłoka – Pasłęk.
Nazwę „Holland” wzięto od budowniczych tego miasta Holendrów na ich cześć za położone zasługi koło osuszenia błot pasłęckich , za podniesienie gospodarki rolnej, za zbudowanie miasta itp. rzeczy.”
„Jest rzeczą pewną, że od 1282 r., a może i wcześniej, Pasłęk miał swój kościół i swego proboszcza, którym był Theodoricus Dietrich … Nie wiemy tylko jak jego kościół się nazywa i gdzie jest zlokalizowany.
W kronice parafialnej napisane jest, że ten kościół jest pod wezwaniem św. Wojciech i Wawrzyńca, ale źródła nie podano …
Idąc po myśli Wicherta, trzebaby się zgodzić, że już przed rokiem 1297 kościół jakiś był (co jest zresztą niewątpliwe, skoro od 1282 r. jest w Pasłęku ksiądz proboszcz) i tym kościołem murowanym mogło być dzisiejsze prezbiterium (14 x 8 m) …”
Do okresów opisanych w Kronice księdza Cyganka należy dodać kolejne dwa okresy: 1855-1945 oraz 1945-dzisiaj.
Dwa kościoły parafialne
Obecny kościół św. Bartłomieja w Pasłęku został zbudowany w pierwszych latach XIV wieku. Pierwsza wzmianka historyczna o proboszczu Pasłęka, którym jest Teodoryk Dietrich pochodzi z roku 1282, a w 1298 Wielki Mistrz Zakonny Meinchard z Querfurtu przyznaje parafii 4 włóki i plac pod budowę nowego kościoła. Najstarszą częścią kościoła jest prezbiterium (grubość ścian 1,5m), w nawach bocznych 1,3m a wieży 2,8m.
1525 – Proboszcz Piotr Hoffman przechodzi na luteranizm.
1543 – Wielki pożar miasta. Pali się również kościół.
1687 – Zbudowano ołtarz w stylu barokowym /dzieło Izaaka Rygi/. Ambona mniej więcej tego samego okresu /dzieło J. Dobela/.
1717 – Zbudowano nowe organy mechaniczne o 36 głosach – mechanizm jest dziełem Z. Hildybranda a szafę wykonała firma w Elblągu.
1751 – Dokonano kapitalnego remontu kościoła. Ze starego zostały tylko ściany. Górne okna powiększono, dolne zrobiono całkiem nowe, obalono trzy pary gotyckich filarów /została tylko jedna para pod chórem/. Zwalono gotycki sufit gipsowy i zastąpiono go brzydkim drewnianym beczkowym. Nakryto kościół nowym dachem i od południa na zewnątrz kościoła murowane schody rozebrano /wejście na wieżę/. Słowem dokonano dużych zmian.
1851 – Dobudowano skarpy wzmacniające ściany kościoła.
1869 – Ponowny kapitalny remont kościoła św. Bartłomieja.
1922 – Pożar wieży kościoła św. Bartłomieja. Przy odbudowie zamieniono zwieńczenie wieży z barokowego na namiotowe.
1974 – zamurowano dolne okna, wytynkowano blendy dookoła kościoła i wieży. Wybetonowano chodnik wokół kościoła, a także wykonano ogrodzenie. Zrobiono podwójne sklepienie i dokonano więźby dachowej.
1975 – w prezbiterium położono marmurową posadzkę i ołtarz soborowy, wykonano witraże w nawie głównej oraz św. Cecylii przy organach.
1976 – położono posadzkę z płytek terakoty, wymalowano wnętrze kościoła, dokonano konserwacji zabytkowych ołtarza i ambony. Wykonano konfesjonały i ławki oraz drogę krzyżową.
1977 – remont organów połączony z polichromią. Zelektryfikowano i zawieszono nowe żyrandole, przeprowadzono również remont dachu na kościele i wieży.
1978 – wykonano cztery witraże figuralne w prezbiterium.